Shkruan: Hamzi Ibraimi
Më 14 gusht 2001, në skenën politike turke u shfaq një forcë e re: Partia për Drejtësi dhe Zhvillim, AK Parti. Njëzet e pesë vjet më vonë, historia e kësaj partie është bërë e pandashme nga historia politike e Recep Tayyip Erdoğan-it dhe nga transformimi i thellë që Turqia ka përjetuar gjatë këtij çerek shekulli. AK Parti nuk ishte thjesht një parti që fitoi zgjedhjet e vitit 2002. Ajo u shndërrua në forcën politike dominuese të Turqisë dhe, gjatë viteve, ndikoi në ekonomi, infrastrukturë, administratë, politikë të jashtme, industri, teknologji dhe në vetë arkitekturën politike të shtetit. Në qendër të këtij rrugëtimi qëndron Erdoğan-i. Për mbështetësit e tij, ai është lideri që e nxori Turqinë nga një periudhë krizash ekonomike e politike, përshpejtoi zhvillimin e vendit, investoi në infrastrukturë dhe industri strategjike dhe i dha Ankarasë një politikë të jashtme më aktive dhe më të pavarur. Për kritikët
Nga Milli Görüş te Erdoğan-i i Stambollit
Recep Tayyip Erdoğan u formua politikisht në traditën e lëvizjes Milli Görüş dhe në rrethin politik të Necmettin Erbakan-it. Por karriera e tij mori një dimension të ri në vitin 1994, kur u zgjodh kryetar i Bashkisë së Stambollit. Stambolli ishte laboratori i parë i madh politik i Erdoğan-it. Në vend që ta kufizonte politikën vetëm te retorika dhe bindjet ideologjike, ai u përpoq ta ndërtonte atë mbi rezultate konkrete. Menaxhimi i ujit, transportit, pastrimit, infrastrukturës dhe shërbimeve publike u bënë pjesë e profilit të tij politik. Për Erdoğan-in, politika duhej të matjej edhe me atë që ndryshon në jetën e qytetarit. Kjo qasje do të bëhej më vonë një prej elementeve kryesore të modelit politik të AK Partisë: premtimi politik duhej të shoqërohej me një projekt konkret dhe, mbi të gjitha, me rezultate të dukshme.
Burgu që u shndërrua në një pikë kthese
Në vitin 1997, gjatë një fjalimi në Siirt, Erdoğan recitoi një poezi që autoritetet e konsideruan si shkelje të ligjit dhe në vitin 1998 ai u dënua me burgim. Dënimi solli edhe largimin e tij nga posti i kryetarit të Bashkisë së Stambollit. Për një politikan në ngjitje, ky mund të dukej si fundi i karrierës. Por ndodhi e kundërta. Sepse burgimi e shndërroi Erdoğan-in në një simbol për një pjesë të shoqërisë turke që ndihej e përjashtuar nga sistemi politik i kohës. Ai doli nga burgu me një përvojë që do të ndikonte fuqishëm në mënyrën se si do ta ndërtonte të ardhmen e tij politike. Pas mbylljes së Partisë së Faziletit në vitin 2001, brenda lëvizjes politike me origjinë nga Milli Görüş u shfaq një ndarje e rëndësishme: nga njëra anë vazhdimi i modelit tradicional politik, ndërsa nga ana tjetër një qasje më pragmatike dhe më gjithëpërfshirëse, dhe në këtë klimë u krijua AK Parti.
Viti 2001 ishte lindja e një force të re
Turqia e vitit 2001 ishte përballur me një krizë të rëndë ekonomike dhe me një sistem politik që kishte humbur ndjeshëm besimin e qytetarëve. Në këtë situatë, AK Parti u shfaq me një mesazh të qartë: Turqia kishte nevojë për ndryshim. Më 3 nëntor 2002, AK Parti fitoi zgjedhjet parlamentare dhe nisi periudhën më të gjatë të dominimit politik të një force të vetme në historinë e republikës moderne turke. Erdoğan nuk mundi të bëhej menjëherë kryeministër për shkak të pengesës ligjore që lidhej me dënimin e tij të mëparshëm. Abdullah Gül drejtoi fillimisht qeverinë. Pas ndryshimeve ligjore dhe zgjedhjeve të përsëritura Erdoğan u bë kryeministër në mars 2003. Nga ai moment nisi një prej periudhave më të rëndësishme të transformimit politik dhe ekonomik të Turqisë.
Ekonomia, infrastruktura dhe shteti që ndryshoi pamje
Një prej shtyllave të suksesit të hershëm të AK Partisë ishte ekonomia. Gjatë viteve të para të qeverisjes së saj u zgjeruan investimet në autostrada, ura, aeroporte, spitale, universitete, transport, energji dhe infrastrukturë urbane. Projekte të mëdha infrastrukturore ndryshuan jo vetëm pamjen e qyteteve, por edhe mënyrën se si qytetarët e përjetonin zhvillimin ekonomik. Politika e qeverisë u mbështet gjithnjë e më shumë në projekte të prekshme: rrugë, ura, aeroporte, spitale, universitete, linja transporti dhe investime energjetike. Ky model i dha Erdoğan-it një avantazh të rëndësishëm politik. Ai mund të paraqiste para elektoratit jo vetëm premtime, por projekte të përfunduara. Megjithatë, transformimi ekonomik nuk u kufizua vetëm te infrastruktura. Një prej objektivave afatgjata të Turqisë u bë rritja e kapaciteteve vendase në prodhim, teknologji dhe industri strategjike.
Industria e mbrojtjes dhe ambicia teknologjike
Një prej ndryshimeve më të rëndësishme të periudhës së Erdoğan-it është zhvillimi i industrisë turke të mbrojtjes. Turqia investoi në mënyrë të vazhdueshme në prodhimin vendas të mjeteve ajrore pa pilot, automjeteve të blinduara, anijeve, sistemeve elektronike, municioneve dhe teknologjive të tjera ushtarake. Dronët turq u bënë ndër produktet më të njohura të kësaj industrie dhe morën vëmendje ndërkombëtare për përdorimin dhe eksportin e tyre. Kjo industri nuk është vetëm çështje ekonomike. Për Ankaranë, zhvillimi i kapaciteteve vendase të mbrojtjes lidhet drejtpërdrejt me autonominë strategjike dhe aftësinë për të marrë vendime në politikën e sigurisë me më pak varësi nga furnizuesit e huaj. Në këtë drejtim, Turqia e sotme është dukshëm më e aftë të prodhojë vetë një pjesë të rëndësishme të teknologjive që i nevojiten për mbrojtjen dhe sigurinë e saj sesa ishte dy dekada më parë.
Nga politika e brendshme te ambicia globale
Ndoshta ndryshimi më i madh i epokës Erdoğan nuk qëndron vetëm brenda kufijve të Turqisë. Ai qëndron edhe në mënyrën se si Ankaraja filloi ta konceptojë rolin e saj në botë. Turqia ndërtoi një politikë të jashtme më aktive në Ballkan, Lindjen e Mesme, Kaukaz, Mesdhe, Afrikë dhe Azinë Qendrore. Në Siri, Irak dhe Libi, Turqia u bë një aktor me ndikim të drejtpërdrejtë. Në luftën Rusi–Ukrainë, ndërkohë, Ankara u përpoq të ruante kanalet e komunikimit me të dyja palët dhe të përdorte diplomacinë për të krijuar hapësira negocimi. Kjo politikë ka qenë shpesh e diskutueshme dhe nuk ka munguar përplasja me aleatë apo fuqi të tjera. Por një element është i qartë: Turqia e periudhës Erdoğan ka kërkuar të mos jetë vetëm objekt i zhvillimeve ndërkombëtare, por edhe aktor që ndikon në to.
Një Turqi që kërkon të flasë me të gjithë
Një prej veçorive të politikës së jashtme të Erdoğan-it ka qenë përpjekja për të ruajtur marrëdhënie me aktorë të ndryshëm, edhe kur këta aktorë kanë qenë në konflikt me njëri-tjetrin. Turqia mbeti anëtare e NATO-s dhe vazhdoi marrëdhëniet me Perëndimin, ndërsa njëkohësisht zhvilloi marrëdhënie të rëndësishme me Rusinë, vendet e Gjirit, Azinë Qendrore dhe Afrikën. Kjo qasje shpesh përshkruhet si një politikë e balancimit dhe e autonomisë strategjike. Synimi është që Turqia të mos jetë e detyruar të zgjedhë gjithmonë vetëm një krah, por të ruajë hapësirë për dialog dhe negociim me sa më shumë aktorë. Në praktikë, kjo e ka rritur peshën diplomatike të Ankarasë, por njëkohësisht e ka bërë politikën e saj të jashtme më komplekse dhe më të debatueshme.
Turqia si aktor diplomatik
Në një botë të përfshirë nga luftërat dhe konfliktet, Turqia ka investuar gjithnjë e më shumë në rolin e saj diplomatik. Një prej shembujve më të rëndësishëm ishte Marrëveshja e Detit të Zi për eksportin e grurit, e arritur në korrik 2022 me ndërmjetësimin e Turqisë dhe Kombeve të Bashkuara. Roli i Ankarasë në këtë proces tregoi se ndikimi i saj nuk kufizohet vetëm te kapacitetet ushtarake. Turqia kërkon të jetë një vend që mund të komunikojë me palë të ndryshme, të hapë kanale negociimi dhe të ndërmjetësojë kur krijohen mundësi për dialog. Kjo është bërë një prej karakteristikave të politikës së jashtme të Erdoğan-it.
2014: Erdoğan nga kryeministër në president dhe aftësia për t’u përshtatur
Në vitin 2014, Erdoğan u zgjodh president i Turqisë me votë popullore. Kalimi nga posti i kryeministrit në presidencë nuk e zvogëloi peshën e tij politike. Përkundrazi, ai vazhdoi të mbetej figura qendrore e sistemit politik turk. Pas ndryshimeve kushtetuese të vitit 2017, Turqia kaloi nga sistemi parlamentar në sistemin presidencial ekzekutiv. Në vitin 2018 u zhvilluan zgjedhjet e para presidenciale dhe parlamentare nën sistemin e ri. Në të njëjtën kohë, Erdoğan u rikthye zyrtarisht në krye të AK Partisë në vitin 2017, pasi ndryshimet kushtetuese hoqën pengesën që ndante postin presidencial nga anëtarësia partiake. Ky ishte një prej ndryshimeve më të mëdha institucionale në historinë politike të Turqisë moderne. Një tjetër element i rëndësishëm i karrierës politike të Erdoğan-it ka qenë aftësia për t’u përshtatur me ndryshimin e ekuilibrave politikë. Një shembull i rëndësishëm është Aleanca Popullore me Partinë e Lëvizjes Nacionaliste, MHP. Kjo aleancë ndryshoi ndjeshëm ekuilibrat politikë në Turqi dhe tregoi se Erdoğan nuk mbështetet vetëm te struktura e AK Partisë, por është gjithashtu i aftë të ndërtojë aleanca të reja politike në varësi të rrethanave. Kjo aftësi për të lexuar ndryshimet shoqërore dhe elektorale është një prej arsyeve që shpjegojnë jetëgjatësinë politike të tij.
Më 14 gusht 2026, AK Parti mbush 25 vjet!
Një çerek shekulli është mjaftueshëm për të kuptuar se kjo nuk është më vetëm historia e një partie politike. Është historia e një periudhe që ka ndryshuar mënyrën se si Turqia e sheh veten dhe mënyrën se si të tjerët e shohin Turqinë. Nga krizat ekonomike dhe politike të viteve ’90, vendi ka kaluar drejt një ekonomie më të madhe dhe një kapaciteti industrial e teknologjik më të zhvilluar. Nga një politikë e jashtme kryesisht e orientuar nga aleancat tradicionale, Turqia ka kaluar drejt një qasjeje më aktive, ku kërkon të ruajë marrëdhëniet me aleatët, por njëkohësisht të ndërtojë hapësirën e saj strategjike. Nga Stambolli i vitit 1994 te presidenca e Turqisë, rrugëtimi i Erdoğan-it është pjesë e pandashme e këtij transformimi. Ai nuk është vetëm politikani që drejtoi qeverinë turke për më shumë se një dekadë. Nuk është vetëm presidenti që ndryshoi sistemin politik. Dhe nuk është vetëm lideri i një partie që fitoi zgjedhje pas zgjedhjesh. Erdoğan është figura politike që, për më shumë se dy dekada, ka qenë në qendër të transformimit të Turqisë. Por 25-vjetori sjell edhe një pyetje që do të bëhet gjithnjë e më e rëndësishme:
A mund të vazhdojë projekti i AK Partisë përtej Erdoğan-it?
Kjo është ndoshta sfida më e madhe e dekadës së ardhshme. Sepse Erdoğan-i nuk ka qenë vetëm kryetar partie. Ai është bërë simboli, strategu dhe fytyra kryesore e saj për një pjesë të madhe të historisë së saj. Dhe pikërisht këtu qëndron edhe pyetja për të ardhmen: nëse AK Parti do të arrijë ta shndërrojë trashëgiminë politike të Erdoğan-it në një projekt institucional që mund të vazhdojë edhe pas tij.
Historia vazhdon
25 vite nuk janë thjesht një përvjetor, por janë një rrugëtim i një populli, i një vizioni dhe i një besimi se Turqia mund të jetë më e fortë, më e pavarur dhe më me ndikim. Për popullin turk, kjo histori është dëshmi se vullneti dhe këmbëngulja mund të ndryshojnë rrjedhën e një vendi. Për Erdoğan-in, është historia e një rruge të nisur nga Stambolli, e kaluar përmes burgimit dhe betejave politike, deri në majën e shtetit. Por madhështia e një historie nuk matet vetëm me atë që është arritur. Ajo matet me guximin për të ëndërruar më tej.
Turqia e sotme nuk duhet të shikojë vetëm pas për të kujtuar atë që ka ndërtuar, por përpara për të treguar atë që ende mund të bëhet. Sepse një komb që beson në fuqinë e vet nuk e pret të ardhmen e ndërton atë. 25 vite më parë u shkrua kapitulli i parë. Sot, historia vazhdon. Dhe në faqet e saj të ardhshme do të shkruhet jo vetëm emri i një partie apo i një lideri, por vizioni i një Turqie që synon të ecë gjithmonë përpara.
