Metin Izeti
Kur gjykohen ata që dolën nga errësira e shtypjes si çlirimtarë, pyetja nuk është paster juridike, por thellësisht filozofike: a mundet e drejta të jetë e drejtë kur e shkëput veprën nga konteksti i saj historik? UÇK nuk lindi në vakum. Ajo lindi nga mohimi i të drejtave elementare, nga terrori, nga një sistem që e trajtoi Kosovën si objekt, jo si subjekt. Lufta e saj ishte flijim: djem e vajza dhanë jetën për lirinë e një populli që nuk kërkonte asgjë më shumë se dinjitetin.
Pas luftës, shumë prej këtyre njerëzve nuk u larguan nga përgjegjësia. Përkundrazi, ata ndërtuan shtetin nga e para: institucione, shkolla, shëndetësi, rend, ligj. Të gjykosh këtë proces pa marrë parasysh çmimin e tij është ta shndërrosh drejtësinë në aritmetikë të thatë, në një mekanizëm që njeh vetëm akuzën dhe harron historinë.
Dobësia e parë e gjykimit në Hagë është anshmëria strukturore. Gjykata është e vendosur jashtë Kosovës, e financuar ndërkombëtarisht, me gjyqtarë që nuk e kanë përjetuar realitetin e terrorit. Kjo nuk është domosdoshmërisht garanci paanshmërie, por distancë. Kur dikush që nuk e ka njohur frikën e bombave dhe dhunën sistematike gjykon ata që u ngritën kundër saj, lind dyshimi i arsyeshëm për anshmëri. Filozofia e së drejtës na mëson se paanshmëria nuk është vetëm mosanësi personale, por edhe barazi strukturore. Rawls do të thoshte se drejtësia duhet ndërtuar pa e ditur kush je në tavolinë. Këtu, tavolina nuk është e barabartë.
Dobësia e dytë është selektiviteti. Pse disa komandantë të UÇK-së përfundojnë në Hage, ndërsa arkitektët e dhunës serbe mbeten të paprekur? Kjo është ajo që filozofia juridike e quan “drejtësia e fitimtarit”, e maskuar si universalizëm. E drejta penale ndërkombëtare, nëse zbatohet në mënyrë selektive, humb legjitimitetin. Radbruch na kujton se ligji i padrejtë nuk është ligj. Po ashtu, gjyqi i pabarabartë nuk është drejtësi, por administratë e pushtetit.
Dobësia e tretë është përgjegjësia komanduese dhe individualizimi i fajësisë. Të gjykosh udhëheqës të një lufte çlirimtare me standarde të paqarta, retroaktive, duke i ngarkuar për veprime të tjerëve, është thyerje e parimit nullum crimen sine lege. Fajësia duhet të jetë individuale, jo kolektive. Pa prova të drejtpërdrejta, dyshimi duhet të shkojë në favor të të pandehurit: in dubio pro reo.
Filozofikisht, kjo ngre pyetjen themelore: çfarë është e drejta? A është vetëm normë pozitive e shkruar nga fitimtarët, apo kërkesë morale për dinjitet dhe liri? Nëse e drejta nuk njeh të drejtën e popullit për vetëpërcaktim dhe rezistencë ndaj tiranisë, atëherë ajo nuk është drejtësi, por maskë e forcës. Arendt na kujton se njeriu ka të drejtë të ketë të drejta. Kosova e fitoi këtë të drejtë me gjak, me flijim dhe me ndërtim të shtetit nga hiçi.
Prandaj, dobësitë e gjykimit në Hagë nuk janë procedurale. Ato janë filozofike: mungesa e kontekstit, anshmëria strukturore dhe selektiviteti. Një gjykim i drejtë nuk mund të ndajë luftën nga çlirimi, as veprën nga historia. Derisa kjo të ndryshojë, Haga do të mbetet simbol i një drejtësie selektive, ndërsa UÇK do të mbetet në kujtesën e popullit si flijim për liri.
