Recension Libri
Le ta dinë se ajo është këtu: Në kërkim të Mbretëreshës së Mleihas
Autore: Bodour Al Qasimi
(Kalimat Group, 2025)
Le ta dinë se ajo është këtu është një vepër ambicioze, evokuese dhe që sfidon kufijtë e zhanreve letrare, duke i rezistuar çdo kategorizimi të zakonshëm. Nuk është as një autobiografi konvencionale, as një rrëfim standard arkeologjik, e as thjesht një meditim letrar. Përkundrazi, libri shpaloset si një udhëtim mitopoetik i kujtesës së të parëve, duke ndërthurur përvojën personale, gjeografinë e shenjtë, arkeologjinë, metafizikën sufiste dhe rikthimin e kujtesës së gruas. Ai qëndron në pikëtakimin ndërmjet historisë dhe vizionit, tokës dhe prejardhjes, ëndrrës dhe dokumentimit, duke i ofruar lexuesit një tekst që është njëherazi rrëfim dhe thirrje shpirtërore.
Në thelbin e tij, libri paraqet një tezë të guximshme epistemologjike: kujtesa nuk kufizohet vetëm në arkiva dhe dokumente, por është e ngulitur në tokë, në trup, në ëndërr dhe në praninë e të parëve. Autorja nuk paraqitet thjesht si rrëfimtare, por si dëgjuese e maleve, varreve, pemëve, erërave dhe zërave që përshkojnë kohën. Në këtë mënyrë, vepra sfidon modelet pozitiviste dominuese të historisë dhe trashëgimisë kulturore, duke e ftuar lexuesin drejt një forme më të gjerë të njohjes, e cila rezonon me mendimin klasik islam, epistemologjitë indigjene dhe rivlerësimet bashkëkohore të kujtesës dhe vendit.
Struktura, zëri dhe zhanri
Nga pikëpamja kompozicionale, libri zhvillohet në mënyrë spiralore dhe jo lineare. Kapitujt ndërtohen përmes udhëtimeve—ngjitjeve në male, vizitave në lokalitete arkeologjike, çasteve të heshtjes rituale, ëndrrave dhe zbulimeve të papritura. Kjo strukturë spiralore pasqyron temën qendrore të veprës: kujtesën si rikthim dhe jo si përsëritje. Proza është lirike, meditative dhe me ritëm të qëllimshëm të ngadalshëm, duke i dhënë përparësi atmosferës, simbolikës dhe reflektimit përpara zhvillimit tradicional narrativ.
Zëri i autores është thellësisht personal, por vazhdimisht tejkalon kufijtë autobiografikë. Përvojat e saj—ngjitja në malin Kilimanxharo, eksplorimi i maleve të Kalbës, zbulimi i një varri të padokumentuar, bashkëpunimi me arkeologë dhe natyralistë—përbëjnë boshtin narrativ, por paraqiten si përvoja kufitare, të cilat hapin rrugën drejt shtresave më të thella të historisë, mitit dhe pranisë së të parëve. Këtu, vetja nuk është qëllimi përfundimtar, por mjeti përmes të cilit shpaloset kujtesa kolektive.
Ky pozicionim e vendos veprën në traditën e autobiografisë së shenjtë, ku udhëtimi individual shndërrohet në një prizëm përmes të cilit reflektohet kujtesa kolektive. Në mënyra të ndryshme, teksti të kujton udhëpërshkrimet sufiste, literaturën vizionare, si dhe veprat bashkëkohore të jo-fiksionit mitik dhe historiografisë shpirtërore feministe.
Kujtesa, ëndrra dhe bota imagjinare
Një ndër dimensionet më të rëndësishme intelektuale të librit është trajtimi i ëndrrave dhe vizioneve si burime legjitime të dijes. Në vend që t’i interpretojë ato si metafora apo mbetje psikologjike, autorja i vendos ato në kuadrin e konceptit islam të ʿālam al-mithāl (bota imagjinare), të artikuluar nga Ibn ʿArabiu dhe të zhvilluar më tej nga mendimtarët sufistë. Në këtë kuptim, ëndrrat nuk janë iluzione, por zbulime ontologjikisht reale që zhvillohen në barzakh, hapësirën ndërmjet botës materiale dhe asaj shpirtërore.
Duke i mbështetur përvojat e saj vizionare në këtë traditë, së bashku me konceptin e kashf (zbulesës shpirtërore) sipas Imam al-Ghazaliut, autorja shmang misticizmin romantik dhe e vendos qasjen e saj në një traditë serioze metafizike. Kjo qasje është veçanërisht domethënëse, sepse momentet vizionare nuk paraqiten si fantazi personale, por si ngjarje epistemologjike të udhëhequra nga disiplina, adabi (mirësjellja shpirtërore) dhe përgjegjësia.
Për studiuesit e historisë intelektuale islame, ky dimension paraqet interes të veçantë. Ai sfidon në mënyrë të tërthortë margjinalizimin modern të formave joracionale të dijes, duke rikujtuar se qytetërimi klasik islam nuk e ndante arsyen, imagjinatën dhe shpalljen në kategori të izoluara. Në këtë mënyrë, libri bëhet pjesë e përpjekjeve bashkëkohore për rikthimin e epistemologjive të integruara, pa rënë në relativizëm.
Arkeologjia, toka dhe etika e pranisë
Po aq mbresëlënës është edhe trajtimi që libri i kushton arkeologjisë dhe trashëgimisë kulturore. Zbulimi i një varri të panjohur më parë në malet e Kalbës shndërrohet në një moment vendimtar, jo vetëm si ngjarje arkeologjike, por edhe si takim etik. Kërkesa e autores për të kërkuar leje përpara gërmimit, çastet e heshtjes dhe vëmendja ndaj shenjave, ëndrrave dhe reagimeve të natyrës paraqesin një mënyrë krejtësisht tjetër të marrëdhënies me të kaluarën, në kontrast me qasjet thjesht teknike ose shfrytëzuese.
Kjo etikë e pranisë rezonon fuqishëm si me adabin sufist, ashtu edhe me praktikat indigjene të ruajtjes së trashëgimisë, ku toka nuk trajtohet si objekt pasiv, por si pjesëmarrëse e gjallë. Rrëfimi mbi Maganin, rrugët e lashta tregtare dhe mundësinë e ekzistencës së mbretëreshave të harruara të Arabisë trajtohet me maturi akademike; spekulimet pranohen si të tilla dhe nuk paraqiten si përfundime përfundimtare. Pikërisht kjo maturi e shton besueshmërinë e veprës.
Sovraniteti femëror dhe rikthimi i kujtesës
Një prej temave qendrore të librit është rikthimi i pranisë dhe sovranitetit femëror në historinë arabe. Kjo nuk paraqitet si imponim ideologjik bashkëkohor, por si një akt kujtese—i mbretëreshave, priftëreshave, endëseve dhe ruajtëseve të traditës, gjurmët e të cilave mbijetojnë në varre, mite, peizazhe dhe kujtesën gojore.
Metafora e endjes, e pranishme në të gjithë tekstin, është veçanërisht e fuqishme. Duke u mbështetur në mitet ndërkulturore të tezgjahut—Moirat, Nornët dhe traditën beduine të Sadu—autorja i paraqet gratë si aktore historike dhe kozmologjike që “endin botët”. Kjo metaforë vepron njëkohësisht në planin simbolik, shoqëror dhe metafizik, duke përforcuar argumentin themelor të librit se krijimi, kujtesa dhe autoriteti janë ndërmjetësuar prej kohësh përmes sistemeve femërore të dijes.
Është me rëndësi të veçantë se libri nuk e vendos rikthimin e rolit të gruas në kundërshtim me traditën islame. Përkundrazi, ai e integron praninë femërore brenda kozmologjisë islame, gjenealogjisë dhe etikës shpirtërore, duke theksuar prejardhjen, kujdestarinë dhe përgjegjësinë, e jo dominimin. Ky pozicionim i balancuar e bën veprën veçanërisht të rëndësishme në debatet bashkëkohore mbi gjininë, traditën dhe spiritualitetin.
Vlerësim kritik
Nga këndvështrimi akademik, sfida më e madhe e librit është njëkohësisht edhe cilësia e tij më e spikatur: refuzimi për t’iu nënshtruar kufijve të disiplinave tradicionale. Lexuesit e formuar ekskluzivisht në historiografinë pozitiviste mund ta konsiderojnë të pazakontë ndërthurjen e ëndrrës, intuitës dhe interpretimit shpirtëror. Megjithatë, pikërisht ky është edhe kontributi intelektual i veprës. Libri nuk kërkon braktisjen e rigorozitetit shkencor, por zgjerimin e kufijve të tij.
Megjithatë, në një botim të ardhshëm, do të ishte e dobishme një reflektim i shkurtër metodologjik mbi natyrën hibride të veprës, duke sqaruar mënyrën se si lexuesi ftohet të ndërveprojë me shtresat historike, simbolike dhe vizionare të tekstit pa i ngatërruar ato me njëra-tjetrën. Një shtesë e tillë do ta forconte edhe më tej pranimin e veprës në qarqet akademike dhe institucionale.
Përfundim
Le ta dinë se ajo është këtu është një vepër e guximshme dhe me jehonë të thellë, e cila u drejtohet audiencave të ndryshme pa e humbur autenticitetin e zërit të saj. Ajo jep një kontribut të rëndësishëm në studimet e trashëgimisë kulturore, mendimit islam, historiografisë feministe dhe gjeografisë së shenjtë, duke u afirmuar njëkohësisht si një vepër me vlera të mëdha letrare dhe shpirtërore.
Në një kohë kur trashëgimia kulturore shpesh reduktohet në ekspozim, statistika apo narrativë kombëtare, ky libër këmbëngul në dëgjimin e tokës, të të parëve dhe të dimensioneve të padukshme që kanë formësuar historinë njerëzore. Ai na kujton se kujtesa nuk është rikujtim pasiv, por një akt aktiv, etik dhe transformues.
Në fund, Le ta dinë se ajo është këtu ka të bëjë më pak me provimin e së kaluarës sesa me rivendosjen e marrëdhënies ndërmjet njeriut dhe tokës, historisë dhe shpirtit, kujtesës dhe përgjegjësisë. Duke e bërë këtë, libri hap një horizont të ri për një qasje më të integruar, më njerëzore dhe më respektuese ndaj vetë historisë.
Recensuar nga
Prof. Dr. Mesut Idriz
Universiteti i Sharjahut
