Shkruan: Ibrahim Murat
Siç dihet, para një kohe u hartua Propozim-ligji i ri për Arsimin e Lartë me pretendimin për rritjen e cilësisë. Që nga ajo fazë, ai ka krijuar debat të gjerë në opinionin publik, në universitete dhe në qarqet juridike. Diskutimet nuk janë kufizuar vetëm në çështje teknike të organizimit administrativ të arsimit të lartë, por kanë marrë një dimension që prek drejtpërdrejt vlera kushtetuese si e drejta për arsim, autonomia universitare, parimi i barazisë, siguria juridike dhe të drejtat e pakicave. Nga përmbajtja e propozimit vërehen dispozita që krijojnë paqartësi juridike, cenojnë parimin e barazisë dhe mund të shkaktojnë çrregullime të thella në sistemin e arsimit të lartë dhe në strukturën shoqërore. Për këtë arsye, ky propozim-ligj nuk duhet trajtuar si një ndryshim i thjeshtë legjislativ, por si një ndërhyrje normative që kërkon vlerësim të kujdesshëm nëse qëndron brenda kufijve kushtetues.
Më poshtë paraqiten disa çështje thelbësore dhe arsyet përkatëse:
E drejta për arsim, interesi publik dhe proporcionaliteti
Në sistemet kushtetuese, e drejta për arsim nuk është vetëm një e drejtë e njohur formalisht, por një e drejtë që duhet të jetë e qasshme, e barabartë dhe realisht e ushtrueshme. Dispozita 132 paragrafi 10 e propozimit, e cila kufizon programet si mjekësia, drejtësia, mësuesia, farmacia dhe arkitektura vetëm në universitete publike dhe publiko-private, përbën një ndërhyrje që ngushton thelbin e kësaj të drejte. Kjo tregon një konfuzion ndërmjet nocionit të institucionit publik dhe shërbimit publik, duke krijuar përshtypjen se shërbimet publike mund të ofrohen vetëm nga sektori publik.
Në të drejtën kushtetuese, interesi publik nuk justifikon eliminimin e konkurrencës dhe pluralizmit, por garantimin e cilësisë përmes standardeve dhe mekanizmave të qartë kontrolli. Përjashtimi i universiteteve private të akredituara dhe të monitoruara prej vitesh, vetëm për shkak të statusit juridik, përbën një ndalim kategorik dhe disproporcional. Në vend që kriteri të jetë cilësia, theksi zhvendoset te forma juridike e institucionit. Duke marrë parasysh kapacitetet ekzistuese të universiteteve shtetërore, pasoja e kësaj dispozite nuk do të jetë rritja e cilësisë, por kufizimi i qasjes dhe përjashtimi i mijëra të rinjve nga arsimi profesional.
Parimi i barazisë dhe arsimi në gjuhët e pakicave
Parimi i barazisë para ligjit kërkon trajtim të njëjtë për subjekte që ndodhen në të njëjtën situatë juridike. Megjithatë, propozimi krijon një dallim të pajustifikuar ndërmjet universiteteve publike dhe atyre private.
Pasoja më e rëndë e këtij dallimi paraqitet në fushën e arsimit të lartë në gjuhët e pakicave. Në praktikë, arsimi profesional në gjuhën turke dhe shqipe ofrohet në masë të madhe nga universitete private. Përjashtimi i këtyre institucioneve do të sillte, në mënyrë faktike, kufizimin e së drejtës kushtetuese të pakicave për arsim në gjuhën amtare.
Autonomia universitare, studimet e doktoraturës dhe prodhimi shkencor
Dispozitat 124 dhe 161 të propozimit, që rregullojnë kushtet për studimet e doktoraturës dhe kriteret për avancim akademik, kërkojnë analizë të veçantë nga këndvështrimi i autonomisë universitare. Kriteri i “katër universiteteve të para” dhe pragu prej 500 publikimesh në WoS, në vend që të nxisin cilësinë, rrezikojnë të krijojnë një strukturë akademike të centralizuar dhe përjashtuese. Përvoja e ngjashme në Shqipëri, ku masa të tilla kanë sjellë për vite me radhë mungesë të doktorantëve dhe krizë të thellë akademike, tregon rrezikun e një qasjeje të tillë.
Siguria juridike dhe cenimi i të drejtave të fituara
Siguria juridike, si element themelor i shtetit të së drejtës, kërkon që individët dhe institucionet të planifikojnë të ardhmen mbi bazën e legjislacionit në fuqi.
Propozimi, pa parashikuar periudhë tranzitore apo mekanizma kompensues, kufizon fushëveprimin e universiteteve që kanë marrë licenca dhe akreditime në përputhje me ligjin aktual. Ndërkohë që në teori flitet për autonomi të institucioneve të arsimit të lartë, në praktikë dispozitat e reja e kufizojnë ndjeshëm këtë autonomi.
Në thelb, ligjit i mungon vetëm formulimi i drejtpërdrejtë se arsimi i lartë mund të ushtrohet ekskluzivisht nga institucionet publike.
Përfundim
Reforma në arsimin e lartë është e mundshme dhe e nevojshme. Por ajo duhet të ndërtohet mbi parime që forcojnë pluralizmin, përfshirjen dhe sigurinë juridike. Një reformë që përqendron, përjashton dhe krijon pasiguri nuk i shërben as cilësisë, as barazisë, as rendit kushtetues.
