Azir Aliu
Organizata Botërore e Shëndetësisë (OBSH) në vitin 2024 njoftoi se telemjekësia sjell pritje më të shkurtra, ndjekje më të mirë të gjendjeve shëndetësore, kosto më të ulëta dhe qasje më të madhe të shërbimeve. Ky vlerësim nuk synonte të përshkruante një të ardhme të largët, qëllimi i tij ishte të vendoste drejtimin në të cilin pritet të lëvizë zhvillimi i sistemeve serioze shëndetësore. Me këtë rast, OBSH shton se shëndetësia digjitale duhet të mbështesë qasje të barabartë dhe universale në shërbime cilësore, që implikon që telemjekësinë të mos e përjetojmë si shprehje të modës teknologjike, por si një organizim të ri të drejtësisë shëndetësore.
Për këtë arsye, kuptimi i telemjekësisë kurrë nuk mund të reduktohet vetëm në një rrjet të instaluar dhe të lidhur softuerikisht të ekraneve dhe kamerave. Një pjesë e natyrës së saj thelbësore përbëhet edhe nga ajo nëse shteti ka vullnet të ulë peshën që për shumë kohë e mban pacienti duke lëvizur nëpër sistemin shëndetësor. Në shëndetësinë tonë, shumë shpesh dëshmia e parë se sistemi nuk është mjaftueshëm mirë i organizuar nuk është gjetja mjekësore, por udhëtimi nga një pikë në tjetrën për të përmbushur një nevojë të caktuar të lidhur me shëndetin. E thënë në mënyrë të thjeshtë, kjo peshë shprehet në orë dhe ditë të humbura në autobusë, në dhoma pritjeje, në nevojën që familje të caktuara ta përshtatin ritmin e tyre me termin në të cilin një anëtar duhet të shkojë në kontroll. Nuk na është e panjohur as përvoja që një njeri të shpenzojë më shumë kohë për të arritur deri te një shërbim i caktuar shëndetësor sesa që zgjat vetë kontrolli.
Në atë kontekst, projekti pilot i suksesshëm në relacionin Dibër–Shkup–Dellçevë ka një rëndësi që e tejkalon formatin teknik të realizimit të tij. Ai vendos një lidhje ndërmjet tre pikave të sistemit, përmes së cilës pacientët me sëmundje të lëkurës nga Dibra dhe Dellçeva mund të marrin diagnozë profesionale dhe rekomandim nga specialistë nga Klinika e Dermatologjisë në Shkup pa nevojë për prani fizike. Paralelisht janë në rrjedhë procese për zhvillim shtesë të infrastrukturës teknike, trajnim të personelit mjekësor dhe vendosje të protokolleve për cilësi dhe siguri të shërbimit. Peshë shtesë këtij modeli i japin edhe përvojat ndërkombëtare, të cilat tregojnë se teledermatologjia ka efikasitet të lartë prej 60 deri në 90 për qind saktësi në vendosjen e diagnozës, prej 80 deri në 90 për qind saktësi në përshkrimin e terapisë, dhënien e këshillave dhe edukimit mjekësor, si dhe madje 98 për qind saktësi në vlerësimin nëse pacienti duhet të dërgohet në nivel më të lartë dhe sa është urgjenca për këtë. Në atë mënyrë, telemjekësia pushon së qeni ide abstrakte dhe bëhet praktikë reale shëndetësore që e shkurton pritjen, i ul shpenzimet për udhëtim dhe e ul presionin mbi institucionet në kryeqytet.
Ideja nuk është të tregojmë se një lidhje e caktuar funksionon, përkundrazi, ambicia jonë është të demonstrojmë se edhe tek ne mund të vendoset një logjikë ndryshe nga ajo me të cilën jemi mësuar të funksionojmë – njohuria mjekësore të lëvizë drejt pacientit, në vend që pacienti gjithmonë të jetë ai që lëviz drejt njohurisë. Bëhet fjalë për një dallim thelbësor, i cili në vetvete përmban një dimension të fuqishëm reformues të transformimit të një pjese të sistemit tonë.
Ky pilot tregoi diçka që për një kohë të gjatë nuk guxonim mjaftueshëm sinqerisht t’ia thonim vetes dhe ta pranonim: jo çdo problem mjekësor kërkon udhëtim, dhe jo çdo shërbim shëndetësor duhet të jetë i fiksuar për praninë fizike në një vend të njëjtë. Ka gjendje, kontrolle, konsultime dhe mendime të dyta ku gjëja më e vlefshme nuk është vetë arritja fizike deri te objekti ku merret shërbimi, por edhe qasja në kohë te njohuria. Nëse njohuria mund të arrijë te njeriu më shpejt, më e organizuar dhe më afër, atëherë obligimi i institucioneve është ta bëjnë pikërisht këtë.
Në fakt, në këtë mënyrë më qartë mund të shihet edhe kuptimi që digjitalizimi mund të sjellë në jetën reale të pacientëve. Telemjekësia i thyen muret burokratike dhe formularët administrativë, e çliron digjitalizimin nga rreziku që të mbetet e robëruar në terma teknikë dhe sisteme të brendshme vetëqëndrueshme të status quo-së. Krijohet një atmosferë shoqërore në të cilën digjitalizimi do të shndërrohet në rrugë më të shkurtër drejt mjekut, në më pak kohë të humbur, në qasje më të shpejtë te specialisti dhe në më pak lodhje institucionale. Telemjekësia është një nga format më të dukshme në të cilat pacienti drejtpërdrejt i ndjen përparësitë e transformimit digjital të shëndetësisë.
Telemjekësinë nuk e shoh si degë dytësore të një agjende më të gjerë digjitale, përkundrazi, në të e njoh fytyrën e saj më njerëzore. Ose, aty ku digjitalizimi është infrastrukturë, telemjekësia është pasoja e saj reale ose përjetuese. Aty ku sistemi ndërton mjete të reja, telemjekësia është momenti kur ato mjete marrin kuptim në jetën e një njeriu konkret. Nuk ka dëshmi më të qartë se një reformë është e vërtetë sesa kur qytetari do të thotë “sot më ishte më lehtë.”
Pikërisht për këtë, OBSH me këtë temë merret si pjesë e ndërtimit më të gjerë të sistemeve shëndetësore më efikase, më të qëndrueshme dhe më të drejta. Në vizionin e tyre strategjik, shëndetësia digjitale nuk është qëllim në vetvete, ajo vendoset si mjet që duhet të sigurojë kujdes shëndetësor më cilësor, më të qasshëm dhe më të drejtë. Ky është një mësim i rëndësishëm edhe për ne – teknologjia nuk ka vlerë nëse nuk krijon një afërsi më të madhe, si fizike ashtu edhe njerëzore, mes sistemit dhe njeriut.
Zgjerimi i telemjekësisë edhe në qytete të tjera, për këtë arsye, nuk duhet të kuptohet si zgjerim teknik i një shërbimi, por si zgjerim i një kulture të re të kujdesit shëndetësor. OECD në vitin 2025 vuri në dukje se telemjekësia nga nevojë pandemike gjithnjë e më shumë po shndërrohet në shtyllë të sistemeve moderne shëndetësore dhe se e ardhmja e saj varet nga ajo nëse do të integrohet në kujdesin e përditshëm, me qasje të barabartë, financim të qëndrueshëm dhe përdorim të mençur të të dhënave. Ky është një mesazh i rëndësishëm edhe për ne: vendbanimi nuk guxon të jetë dënim për pacientin, ndërsa institucioni lokal shëndetësor nuk guxon të mbetet periferi e vetmuar e sistemit.
Veçanërisht i rëndësishëm është edhe hapi i ardhshëm, me të cilin planifikohet që telemjekësia të përfshijë edhe psikiatrinë, me çka ajo merr edhe një aspekt më të thellë civilizues. Shëndeti mendor për shumë kohë është shtyrë në skaj të politikave publike – ndërmjet stigmës, mungesës së qasjes dhe heshtjes. Kur kësaj i shtohet edhe largësia, atëherë sistemi bëhet edhe më i rëndë për ata që kanë më shumë nevojë për ndihmë. Shoqata Amerikane e Psikiatrisë sot thotë se telepsikiatria është praktikë mjekësore e validuar dhe efektive, e cila e rrit qasjen në kujdes, ndërsa mbështetet edhe në bazë të fortë provash për rezultate më të mira dhe kënaqësi më të lartë te pacientët. Kjo tregon se përfshirja e psikiatrisë në fazën e ardhshme është hap logjik për zhvillimin e shëndetësisë moderne në vendin tonë.
Natyrisht, askush nuk pretendon se telemjekësia është zëvendësim për gjithçka. Jo çdo gjendje mund të ndiqet nga distanca, jo çdo vlerësim klinik guxon të bëhet përmes ekranit, dhe as çdo kontakt ndërmjet mjekut dhe pacientit nuk duhet të digjitalizohet. Ideja bazë është që aty ku njohuria mund të udhëtojë pa u ulur cilësia e kujdesit, pacienti nuk duhet të mbetet i vetmi që gjithmonë duhet të udhëtojë. Prandaj zhvillimi i telemjekësisë është vendim politik që shteti të bëhet më i afërt, më i drejtë dhe më i arsyeshëm.
Në fund, masa e suksesit të kësaj reforme do të matet sipas asaj sa kohë u kemi kthyer njerëzve, sa udhëtime të panevojshme kemi parandaluar, sa konsultime në kohë kemi mundësuar dhe sa e kemi ulur padrejtësinë që e krijon largësia gjeografike. Në të kundërtën, nëse digjitalizimi nuk mund të ndihet në përditshmërinë e pacientit, atëherë ai do të mbetet vetëm gjuhë teknike e institucioneve.
