Brenda pak vitesh, kufijtë e jashtëm të Bashkimit Evropian (BE) mund të shndërrohen në kufij të Kosovës me Shqipërinë dhe Malin e Zi.
Kjo mundësi po bëhet gjithnjë e më e qartë, pasi të dyja vendet po përparojnë në procesin e anëtarësimit, ndërsa Kosova vazhdon të hasë vështirësi në rrugën e saj drejt integrimit evropian.
Mali i Zi ka mbyllur përkohësisht 23 nga 33 kapitujt e negociatave dhe pritet që deri në fund të vitit 2026 të mbyllë të gjithë kapitujt. Shqipëria, nga ana tjetër, ka përfunduar 4 nga 33 kapitujt dhe ka hapur grup-kapitullin e fundit, me synimin për të përfunduar negociatat deri në fund të vitit 2027.
Ndërkohë, Kosova aplikoi për anëtarësim në BE më 15 dhjetor 2022 dhe ende pret të marrë statusin e vendit kandidat, duke u përballur me një situatë të vështirë.
Raporti i fundit i Komisionit Evropian thekson stagnimin e reformave në Kosovë, duke e lidhur këtë me krizën e zgjatur institucionale. Kriza është karakterizuar nga vështirësitë në konstituimin e Kuvendit dhe formimin e institucioneve, ndërsa vendi ka mbajtur tri palë zgjedhje parlamentare brenda një viti.
Ekspertët e integrimeve evropiane dhe të ekonomisë vlerësojnë se Kosova duhet të përgatitet për anëtarësimin e mundshëm të Malit të Zi dhe Shqipërisë në BE, pasi këto zhvillime do të ndikojnë në qarkullimin e njerëzve dhe mallrave, si dhe do të krijojnë kushte të reja për bizneset kosovare.
Hendeku në integrim dhe siguri me fqinjët mund të thellohet, duke e bërë situatën politike të Kosovës më të komplikuar. Tefta Kelmendi, hulumtuese në institutin evropian Jacques Delors, thekson se Kosova tashmë ka mbetur prapa vendeve fqinje për shkak të krizës politike dhe mungesës së përparimit në dialogun me Serbinë.
“Duke pasur parasysh përparimin e shteteve fqinje dhe stagnimin e Kosovës, është krijuar një distancë e konsiderueshme që do të jetë e vështirë të kapërcehet në të ardhmen e afërt,” thotë Kelmendi.
Nëse Mali i Zi dhe Shqipëria anëtarësohen në BE brenda katër vjetësh, Kosova mund të përballet me presion më të madh për përshpejtimin e integrimit evropian, por gjithashtu mund të rikthejë besimin e qytetarëve në perspektivën evropiane.
Prishtina duhet të angazhohet për përshpejtimin e reformave të brendshme, veçanërisht në sundimin e ligjit dhe diplomaci, për të tejkaluar pengesat politike në rrugëtimin e saj integrues.
Hendeku me fqinjët nuk kufizohet vetëm në procesin politik të integrimit. Jeta Loshaj nga Qendra Kosovare për Studime të Sigurisë vlerëson se Kosova ka një pozitë më të pafavorshme në fushën e sigurisë, duke qenë se është i vetmi vend në rajon që nuk ka marrëveshje operacionale me Europolin.
“Pas anëtarësimit të fqinjëve në BE, asimetritë do të thellohen, duke krijuar vështirësi në luftimin e krimit të organizuar,” thotë Loshaj.
Anëtarësimi i Malit të Zi dhe Shqipërisë në BE do të sjellë rregulla dhe standarde të reja në menaxhimin e kufijve, duke rritur kontrollin dhe përfshirjen e Agjencisë Evropiane të Rojës Kufitare dhe Bregdetare (Frontex).
Kelmendi thekson se qytetarët e Kosovës do të përballen me kufizime të reja për kalimin e kufijve dhe do të duhet të udhëtojnë me pasaportë të vlefshme, duke paguar sigurim të veçantë për automjetet që hyjnë në BE.
Aktualisht, lëvizja mes Kosovës, Shqipërisë dhe Malit të Zi mundësohet me letërnjoftime biometrike, por anëtarësimi në BE do të sjellë ndryshime të rëndësishme në këtë aspekt.
Gazmend Qorraj, profesor i ekonomisë, vlerëson se marrëdhëniet tregtare do të zhvillohen në një kornizë të re rregullash, duke u detyruar Shqipërinë dhe Malin e Zi të aplikojnë Politikën e Përbashkët Tregtare të BE-së.
Ky ndryshim do të sjellë sfida për eksportuesit kosovarë, të cilët do të përballen me barrierat jotarifore dhe kërkesat e tregut evropian.
Rafuna, kryetar i Odës Ekonomike të Kosovës, thekson se bizneset e vogla dhe të mesme do të kenë vështirësi në përmbushjen e standardeve të reja të tregut të BE-së, duke kërkuar mbështetje nga Qeveria e Kosovës.
“Duhet të punohet në drejtim të një marrëveshjeje tranzitore me Shqipërinë dhe Malin e Zi për të lehtësuar procedurat doganore për produktet me origjinë nga Kosova,” thotë Rafuna.
Qeveria e Kosovës duhet të angazhohet për të përshpejtuar reformat dhe për të krijuar një fond që do të mbulonte kostot e certifikimit të produkteve, për të ndihmuar bizneset të përmbushin standardet e kërkuara për tregun evropian.
Institucionet dhe shoqatat e biznesit duhet të përgatisin bizneset vendore përmes informimit dhe trajnimeve të fokusuara në standardet e BE-së, për të garantuar që ato të jenë të gatshme për sfidat e reja që sjell anëtarësimi i fqinjëve në BE.
Rafuna përfundon se mbështetja financiare do t’u ndihmojë bizneseve, veçanërisht atyre të vogla dhe të mesme, për të përmbushur standardet e kërkuara për tregun evropian.
