Nga LEA YPI
“Kështu e gjetëm. Notuam deri në ishull, u ngjitëm zbathur deri në majë dhe mbetëm të magjepsur. Dhe, gjatë shumë viteve, krijuam mundësinë për të ndihmuar në realizimin e potencialit të tij.”
Nëse gruaja që po tregonte dëshirën e saj për të përmirësuar një ishull të huaj do të kishte zbritur nga një varkë kontrabandistësh, ëndrra e saj do të ishte shkatërruar në një nga ato qendra ndalimi për emigrantët që qeveria shqiptare ka ndërtuar së fundmi me Italinë. Por varka në fjalë ishte një jaht me vlerë shumë milionëshe dhe gruaja që po ngjitej zbathur në majë ishte Ivanka Trump. Për ta bërë realitet ëndrrën, mjaftoi të thërritej kryeministri i vendit, Edi Rama, dhe të vihej në dispozicion bashkëshorti i saj, Jared Kushner, dhe një prej kompanive të tij për ta kthyer një zonë të mbrojtur natyrore në pasuri të paluajtshme luksoze.
Qeveria shqiptare këmbëngul se asnjë marrëveshje nuk është finalizuar. Por gjithashtu nuk e ka fshehur entuziazmin. Kush mund ta fajësojë? Pas dekadash tranzicioni nga komunizmi në kapitalizëm dhe negociatash të zgjatura për anëtarësimin në Bashkimin Europian, Shqipëria ka humbur më shumë se 1.2 milionë qytetarë nga emigracioni. Ka nivele të ulëta prodhimi industrial, një sektor bujqësor që ka nevojë të dëshpëruar për modernizim dhe një sektor të arsimit të lartë në krizë që prej privatizimit të universiteteve në vitet 1990. Pa kapital industrial, financiar apo njerëzor për të ofruar në tregun global, e vetmja gjë që i ka mbetur për të shitur është natyra. Edhe turizmi, që së fundmi është në rritje, ka kërkuar një fushatë të koordinuar qeveritare për të përmirësuar imazhin e vendit.
Zhvillimi i qëndrueshëm dhe mbrojtja e mjedisit janë të lehta për t’u kërkuar, por të kushtueshme dhe të vështira për t’u realizuar. Në kushtet e globalizimit konkurrues, pasuritë e paluajtshme dhe turizmi luksoz gjenerojnë rritje më shpejt, edhe nëse rrisin pabarazinë dhe shterojnë burimet natyrore. Modelet që ofrohen janë ato që vendet më të pasura i provuan 30 vjet më parë dhe tani i pendohen.
Shqiptarët e dinë se spekulimi me pasuritë e paluajtshme pa mbështetjen e shtetit do të thotë që qytetarët e zakonshëm do ta kenë të vështirë të blejnë një apartament ose të paguajnë qiranë. Ata e dinë se turizmi luksoz do të thotë që pushimet në vendin tënd bëhen privilegj për pak njerëz. Pa sindikata për të folur dhe me një lëvizje punëtore që shfaqet vetëm në pamjet e paradave të 1 Majit nga koha e komunizmit, kushtet e punës janë aq shfrytëzuese sa vetëm njerëz nga vende edhe më të dëshpëruara janë të gatshëm të marrin punët që krijohen. Shqiptarët thjesht mbledhin plaçkat dhe largohen drejt vendeve të tjera, ku përballen me abuzim dhe ksenofobi. Ata mbajnë kokën ulur, duke e ditur se ky është çmimi që duhet paguar për një të ardhme më të mirë për fëmijët e tyre.
Në maj 2025, Partia Socialiste në pushtet fitoi zgjedhjet për herë të katërt. Me rreth 44%, pjesëmarrja në votime ishte historikisht e ulëta, pavarësisht zgjerimit të votës për diasporën shqiptare për herë të parë. Nuk pati manifest elektoral, as debat parimor me opozitën (udhëheqësi i së cilës, Sali Berisha, kryesisht paraqitej si një buf në rrjetet sociale të qeverisë). Në një vend ku më shumë se 90% e qytetarëve mbështesin integrimin europian, mjaftoi të mbuloheshin billboard-et me fotografi pasaportash europiane dhe të përsëritej vazhdimisht një datë: anëtarësimi në vitin 2030.
Kjo është ana tjetër e integrimit europian: kritika ndaj qeverisë bëhet kundërshtim ndaj Europës vetë. Nuk ka zgjedhje mes vizioneve konkurruese të shoqërisë, por vetëm mes menaxherëve të ndryshëm të së njëjtës trajektore të pashmangshme. Me politikën e reduktuar në qeverisje teknokratike, e vetmja mënyrë për të lexuar konfliktin politik është përmes “korrupsionit”: sikur shoqëritë postkomuniste ta kishin në gjak, sikur problemi të ishin shkeljet individuale dhe jo vetë rregullat.
Për shumë vite, shqiptarët e pranuan këtë me të njëjtin fatalizëm me të cilin pranohet një katastrofë natyrore. Tani, të rinjtë po kundërshtojnë. Protestat aktuale lidhen me një ligj të fundit për investimet strategjike, i cili forcon kapjen oligarkike të shtetit. Situata u përshkallëzua kur makineritë e rënda hynë në një ligatinë të mbrojtur bregdetare dhe një video virale tregoi roje private sigurie duke rrahur një protestues, ndërsa policia e shtetit rrinte pranë pa ndërhyrë.
Një brez i mësuar të mendojë se pyetjet e vetme janë sa shpejt duhet të ndërtohet infrastruktura për turizmin, sa shpejt duhet të integrohemi në BE dhe sa me efikasitet duhet të tërhiqen investimet, tani pyet: a duhet të jetë kështu? A duhet që demokracia të jetë sundimi i një grushti super të pasurish?
Është një shembull frymëzues i aktivizimit qytetar që nuk e kisha parë që nga rënia e komunizmit, ndërsa dukshmëria e tij ndërkombëtare pa dyshim është ndihmuar nga vëmendja mediatike ndaj familjes Trump. Por pse tani? Opozita u përpoq më kot për vite me radhë të mobilizonte publikun kundër, mirë, “korrupsionit”.
Në parlament janë ndezur zjarre dhe janë hedhur kokteje molotov ndaj ndërtesave qeveritare. Por, në rastin e Kushnerit, opozita është në një linjë me qeverinë. Ndoshta kjo është ajo që i mundësoi mijëra të rinjve të dilnin në rrugë: siguria se mosbindja nuk do të kapet apo instrumentalizohet. Është prekëse t’i shohësh teksa këndojnë, vallëzojnë, pastrojnë rrugët pas protestave dhe u japin lule policëve. Ndryshe nga opozita e vjetër, ata nuk po heqin dorë nga shteti, por po këmbëngulin se ai u përket atyre.
Vitet e fundit, përgjigjja ndaj përjashtimit politik në Europën postkomuniste ka qenë rritja e lëvizjeve ksenofobe. Vetëm e djathta ekstreme ka përfituar nga protestat kundër sistemit. Rasti shqiptar dëshmon se një lloj tjetër mobilizimi është i mundur. Larg nacionalizmit regresiv apo nostalgjisë, thirrja e vetme e lëvizjes, “Shqipëria nuk është në shitje”, pasqyron diçka që qeveria socialiste e ka harruar: se respekti për veten është parakusht për t’u respektuar nga të tjerët dhe se një popull i gatshëm të shesë shpirtin për investime do të zbulojë, në fund, se shpirti ishte e vetmja gjë me vlerë që kishte.
Ka diçka të admirueshme dhe të brishtë te një lëvizje pa liderë, pa program dhe pa infrastrukturën e nevojshme për t’u mbështetur në afatgjatë. Lëvizjet pa liderë janë më të vështira për t’u bashkëpunuar apo përvetësuar, por më të lehta për t’u infiltruar dhe shpërndarë. Për të qenë efektive, ato duhet të kalojnë nga rezistenca te propozimi, duke gjetur unitetin politik që është shtypur nga bashkimi rreth një kauze të vetme.
Megjithatë, për aq kohë sa politika demokratike mbetet e kapur nga pakica e pasur, politikanët vijnë e ikin, gjyqet anti-korrupsion kënaqin dëshirën për ndëshkim dhe aktivizimi qytetar krijon iluzionin e ndryshimit. Njëra pas tjetrës, shoqëritë përballen me të njëjtat paradokse të zhvillimit kapitalist. Sfida nuk është vetëm si të zëvendësohen individët, por si të ndërtohet një sistem i ri.
Megjithatë, për një herë, Shqipëria nuk ka nevojë të arrijë Europën – ajo mund ta udhëheqë atë. Një brez i gatshëm të mobilizohet për një model alternativ zhvillimi, që refuzon kapjen oligarkike dhe lidh mbrojtjen e mjedisit me legjitimitetin demokratik, nuk duhet të frikësojë askënd, por të festohet. Në vend që të bëhet “si pjesa tjetër e Europës”, siç thoshte slogani i vjetër, Shqipëria mund t’i japë kontinentit të vjetër një mësim mbi respektin për veten.
