Për Republikën Islamike të Iranit, Britania e Madhe dhe Shtetet e Bashkuara nuk janë thjesht dy fuqi perëndimore me interesa të kundërta. Ato përfaqësojnë dy armiq historikë, të cilëve Teherani u atribuon një pjesë të madhe të krizave, përmbysjeve politike dhe ndërhyrjeve të huaja që kanë shënuar fatin e vendit për më shumë se një shekull.
Amerika njihet në retorikën e regjimit iranian si “Satani i Madh”, ndërsa Britania si “Satani i Vogël”. Por armiqësia ndaj Londrës është shumë më e vjetër se Revolucioni Islamik i vitit 1979. Ajo i ka rrënjët në periudhën kur Perandoria Britanike konkurronte me Rusinë për kontrollin e Azisë Qendrore dhe kur Persia, siç quhej atëherë Irani, ishte shndërruar në një fushë përplasjeje mes fuqive të mëdha.
Një analizë e publikuar nga gazeta britanike The Times më 11 nëntor rikthen në vëmendje këtë histori të gjatë mosbesimi, duke shpjeguar se përse Britania vazhdon të zërë një vend kaq të rëndësishëm në politikën dhe propagandën iraniane, edhe pse sot Shtetet e Bashkuara janë kundërshtari kryesor strategjik i Teheranit.
Në shekullin XIX, gjatë rivalitetit të njohur si “Loja e Madhe”, Britania dhe Rusia kërkonin të zgjeronin ndikimin e tyre mbi territoret e Azisë Qendrore. Persia ndodhej në mes të kësaj përplasjeje dhe u bë objekt i vazhdueshëm i ndërhyrjeve diplomatike, ekonomike dhe ushtarake.
Në fillim, Londra mbështeti disa prej lëvizjeve reformiste persiane, të cilat synonin kufizimin e pushtetit absolut të monarkisë dhe ndërtimin e institucioneve më përfaqësuese. Por në vitin 1907, Britania ndryshoi qëndrim dhe arriti një marrëveshje me Rusinë për ndarjen e Persisë në zona ndikimi.
Për shumë iranianë, kjo marrëveshje u konsiderua një tradhti ndaj aspiratave për pavarësi dhe demokraci. Pikërisht në këtë periudhë mori forcë edhe nofka “Dhelpra e Vjetër”, me të cilën britanikët përshkruheshin si mjeshtër të intrigave diplomatike dhe manipulimeve politike.
Megjithatë, ngjarja që ndikoi më shumë në marrëdhëniet mes Iranit dhe Perëndimit ndodhi në vitin 1953.
Kryeministri iranian Mohammad Mossadegh kishte vendosur të nacionalizonte industrinë e naftës, duke sfiduar interesat e kompanive britanike që kontrollonin një pjesë të konsiderueshme të pasurive energjetike të vendit.
Vendimi shkaktoi një përplasje të ashpër me Londrën. Në bashkëpunim me Shtetet e Bashkuara, shërbimet britanike të inteligjencës organizuan një operacion për rrëzimin e qeverisë iraniane.
Grushti i shtetit, i mbështetur nga CIA dhe MI6, çoi në largimin e Mossadeghut dhe forcimin e pushtetit të Shahut Mohammad Reza Pahlavi.
Për iranianët, kjo ndërhyrje u kthye në simbolin më të fortë të ndikimit të huaj mbi politikën e vendit. Një kryeministër që kishte sfiduar interesat perëndimore mbi naftën ishte rrëzuar me ndihmën e dy fuqive që pretendonin se mbronin demokracinë.
Pas vitit 1953, Britania dhe SHBA-ja vazhduan të mbështesnin regjimin e Shahut, i cili u përball me akuza për autoritarizëm, shtypje të opozitës dhe shkelje të të drejtave të njeriut.
Kjo mbështetje kontribuoi në rritjen e pakënaqësisë ndaj Perëndimit dhe u bë një nga elementet që ushqyen Revolucionin Islamik të vitit 1979.
Me rrëzimin e monarkisë dhe ardhjen në pushtet të Ajatollah Ruhollah Khomeinit, marrëdhëniet e Iranit me Perëndimin ndryshuan rrënjësisht.
Regjimi i ri e ndërtoi një pjesë të identitetit të tij politik mbi kundërshtimin e ndikimit amerikan dhe britanik. Në propagandën zyrtare, Uashingtoni u shpall armiku kryesor, ndërsa Londra vazhdoi të paraqitej si një fuqi që vepronte në prapaskenë për të destabilizuar vendin.
Në nëntor 1979, studentë revolucionarë pushtuan ambasadën amerikane në Teheran dhe morën peng dhjetëra diplomatë e punonjës. Kriza zgjati 444 ditë dhe shënoi një nga përplasjet më të rënda mes Iranit dhe Shteteve të Bashkuara.
Por ndërsa armiqësia politike u thellua, marrëdhënia e iranianëve me Britaninë mori një drejtim paradoksal.
Vendi që regjimi e konsideronte një prej armiqve të tij historikë u shndërrua njëkohësisht në një destinacion të rëndësishëm për qytetarët iranianë që kërkonin arsimim, punë apo mbrojtje nga përndjekja politike.
Sipas regjistrimit të popullsisë të vitit 2021, në Mbretërinë e Bashkuar jetonin më shumë se 110 mijë persona të lindur në Iran, ndërsa në Shtetet e Bashkuara numri ishte afërsisht pesë herë më i lartë.
Valët e para të mëdha të emigracionit iranian drejt Britanisë nisën gjatë viteve 1970 dhe u përshpejtuan pas revolucionit. Shumë prej të larguarve ishin familje të pasura, profesionistë dhe persona të lidhur me monarkinë e rrëzuar, të cilët druheshin nga regjimi i ri.
Më vonë, komunitetit iu bashkuan studentë, intelektualë, gazetarë dhe aktivistë që kundërshtonin Republikën Islamike.
Megjithatë, jo të gjithë iranianët që jetojnë në Britani janë kundërshtarë të regjimit. Në vend veprojnë edhe organizata dhe institucione fetare me lidhje të drejtpërdrejta me autoritetet e Teheranit.
Një prej tyre është Qendra Islamike e Anglisë, me seli në lagjen Maida Vale të Londrës. Institucioni funksionon si xhami dhe organizatë bamirëse, por njëkohësisht përfaqëson zyrtarisht udhëheqësin suprem të Iranit.
Sipas The Times, qendra ka përfituar 109.476 paund nga skemat e mbështetjes së qeverisë britanike gjatë pandemisë së koronavirusit.
Institucione të ngjashme, të lidhura me regjimin iranian, veprojnë edhe në Mançester dhe Gllasgou. Prania e tyre ka nxitur debate mbi ndikimin që Teherani mund të ushtrojë përmes organizatave fetare dhe komunitare në territorin britanik.
Shqetësimet e Londrës nuk kufizohen vetëm te ndikimi politik apo fetar.
Autoritetet britanike kanë paralajmëruar vazhdimisht për operacione të shërbimeve iraniane të inteligjencës kundër disidentëve, gazetarëve dhe kundërshtarëve të Republikës Islamike që jetojnë jashtë vendit.
Një tjetër problem lidhet me marrëdhëniet mes strukturave të mbështetura nga Irani dhe rrjeteve ndërkombëtare të krimit të organizuar.
Hezbollahu, organizata libaneze e mbështetur nga Teherani, është lidhur ndër vite me aktivitete të trafikut të drogës në Evropë. Sipas analizës britanike, këto marrëdhënie kanë shtuar shqetësimet se rrjetet kriminale mund të përdoren edhe për operacione të fshehta apo për lehtësimin e lëvizjes së personave të lidhur me strukturat iraniane.
Në këtë kontekst përmendet edhe emigracioni i parregullt përmes Kanalit të La Manshit. Vitet e fundit, një numër shtetasish iranianë, përfshirë pjesëtarë të komunitetit kurd, kanë mbërritur në Britani me varka të vogla.
Shumë prej tyre kërkojnë mbrojtje ose bashkim me familjarët, por autoritetet kanë ngritur dyshime se rrugët e emigracionit mund të shfrytëzohen edhe nga individë të lidhur me shërbimet e regjimit. Këto dyshime nuk përbëjnë prova kundër komunitetit iranian të emigrantëve në tërësi.
Përballë këtyre shqetësimeve, Britania ka ashpërsuar masat ndaj strukturave iraniane. Në korrik 2026, Londra e shpalli të ndaluar Korpusin e Gardës Revolucionare Islamike, një nga institucionet më të fuqishme ushtarake dhe politike të Republikës Islamike.
Megjithatë, një tjetër kontradiktë vazhdon të karakterizojë marrëdhëniet mes dy vendeve.
Edhe pse udhëheqja iraniane e paraqet Britaninë si kundërshtar historik, universitetet britanike kanë qenë prej dekadash një destinacion i rëndësishëm për elitën politike dhe intelektuale iraniane.
Ish-presidenti Hassan Rouhani ka studiuar në Britani, ndërsa lidhje të ngjashme akademike kanë pasur edhe familjarë të figurave të rëndësishme të establishmentit iranian.
Kjo marrëdhënie e dyfishtë, armiqësi në politikë dhe afërsi në arsim, emigracion e kulturë, është një prej paradokseve më të mëdha të historisë moderne të Iranit.
Për Teheranin, Britania mbetet simbol i ndërhyrjeve të huaja, i marrëveshjeve të fshehta dhe i rrëzimit të qeverisë së Mossadeghut. Për Londrën, Irani është një rival strategjik, por edhe një vend me të cilin ekzistojnë lidhje të thella historike dhe njerëzore.
Në këtë mënyrë, mosbesimi i ndërtuar gjatë dy shekujve vazhdon të ndikojë marrëdhëniet mes Iranit dhe Perëndimit. Historia e ndërhyrjeve britanike dhe amerikane mbetet një pjesë e rëndësishme e kujtesës politike iraniane, ndërsa udhëheqja e Republikës Islamike vazhdon ta përdorë atë për të shpjeguar dhe justifikuar përballjen e saj me Perëndimin.
Nga “Dhelpra e Vjetër” e shekullit XIX te “Satani i Vogël” i Revolucionit Islamik, Britania vazhdon të jetë një prej figurave qendrore të narrativës politike të Teheranit. Dhe pikërisht kjo histori shpjegon përse, edhe sot, përplasjet mes Iranit dhe Perëndimit nuk kanë të bëjnë vetëm me programin bërthamor, sigurinë apo ndikimin në Lindjen e Mesme, por edhe me një trashëgimi të gjatë ndërhyrjesh dhe mosbesimi që ende nuk është kapërcyer.
