Shkruan: Prof. Dr. Metin Izeti
“سُبْحَانَ الَّذِي أَسْرَىٰ بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى الَّذِي بَارَكْنَا حَوْلَهُ لِنُرِيَهُ مِنْ آيَاتِنَا ۚ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ”
“I lartësuar qoftë Ai, i cili e çoi, natën, robin e Tij nga Xhamia e Shenjtë (në Mekë) deri te Xhamia më e largët (në Jerusalem), rrethin e të cilës Ne e kemi bekuar, për t’i treguar atij disa nga argumentet Tona. Ai, me të vërtetë, është dëgjues, sheh shumë.” (Kur’an, Sureja El-Isra, ajeti 1)
Ky ajet, me pak fjalë, por të mahnitshme, hap një hapësirë metafizike që sfidon të gjitha kategoritë e zakonshme të perceptimit dhe të kuptuarit. Ngjarja e Isra’së dhe Miraxhit nuk paraqet vetëm një udhëtim fizik apo një legjendë të shenjtë, por, njëkohësisht ajo është një polifoni simbolike ku ndërthuren mënyrat më themelore të njohjes (gnoseologji), të kuptimit të bukurisë dhe shfaqjes (estetikë) dhe të kuptimit të vetë ekzistencës (ontologji). Kjo ngjarje është një udhëtim që, duke filluar nga Mesxhid-i Harami (akademia e pastërtisë absolute) drejt Mesxhid-i Aksa’së (kufirit të largët të bekuar), dhe më tej drejt kufijve të paimagjinueshme, paraqet një paradigmë të plotë për njohjen, shfaqjen dhe qenien.
1. Gnoseologjia e udhëtimit: Njohja nëpërmejt shenjave
Nga pikëpamja gnoseologjike, Isra’ja dhe Miraxhi paraqesin një dekonstruktim radikal të mënyrave të njohjes njerëzore. Ajeti thekson qëllimin: “për t’i treguar atij disa nga argumentet Tona” (لِنُرِيَهُ مِنْ آيَاتِنَا). Fjala kyçe këtu është ajat (argumentet, shenjat), koncepti themelor në epistemologjinë islame. Njohja e vërtetë nuk arrihet vetëm nëpërmjekt arsyetimit deduktiv apo përvojës shqisore, por edhe nëpërmjet shfaqjes (mukashefe) dhe dëshmimit direkt (mushahede). Muhammedi (a.s.) nuk lexoi për këto realitete në një libër, as nuk i përfundoi ato logjikisht, por ato i u treguan. Kjo paraqet një formë të njohjes intuitive, direkte dhe transformuese, që kalon kufijtë e shtresave fizike.
Poetikën e kësaj lloj njohjeje e gjejmë te mjeshtërit e lashtë sufi. Ibn Arabi (v. 1240), në veprën e tij monumentale Fususu’l-Hikem/Perlat e Urtisë, shkruan: “Udhëtimi i Natës ishte një udhëtim me shpirtin dhe trupin bashkë, një shkelje e të gjitha planeve ekzistenciale, nga domeni i dendur i profanit tek hapësira e kulluar e shenjtërisë… Ai pa realitetet ashtu siç janë, pa asnjë vel ndërmjet.” Për Ibn Arabiun, ky ishte shembulli suprem i vahdet-i vuxhudit (unitetit të ekzistencës), ku shikuesi dhe i shikuari, udhëtari dhe rruga, bëhen një në dëshminë e Realitetit të Pamohueshëm. Njohja që fitohet nuk është një grup informacionesh, por një ndryshim gjendjeje ekzistenciale.
Në mënyrë të ngjashme, Mevlana Xhelaluddin Rumiu (v. 1273), në Mesnevi’në e tij, përdor shpesh imazhin e natës dhe udhëtimit si alegori për shpirtin që kërkon të vërtetën:
“Çdo natë shpirti bëhet pa krahë e pa këmbë,
shkatërrohet ky qytet, ngrihet ai qytet.
Në gjumë kalon detin, pa anije, pa ujë,
në çast, si mbreti, pushton shtatëmbëdhjetë vendet.
…Po ti, për shkak të gjumit, e quan vetëm ëndërr,
i habitur, një ditë kur gjumi të jetë i shqyer,
do të shohësh se udhëtimi i natës është realitet!”
Këtu, Mevlana hedh poshtë dualitetin midis “realitetit” të zgjuar dhe “imagjinatës” së ëndrrës. Isra’ja, si një udhëtim i natës, paralelizohet me gjendjen e gjumit sufik, ku perceptimet e zakonshme çaktivizohen dhe njohja direkte mund të ndodhë. Është një kalim nga njohja analitike (ilmu’l-jekin) në njohjen përmes dëshmisë (ajne’l-jekin), dhe më në fund në njohjen absolute të së vërtetës (hakka’l-jekin).
2. Estetika e shprehjes dhe kufiri i bukurisë
Nëse gnoseologjia e Isra’së ka të bëjë me mënyrën e njohjes, estetika e saj ka të bëjë me përjetimin dhe shprehjen e asaj që njihet. Çfarë pa i Dërguari (a.s.)? Hadithet theksojnë pamje të mahnitshme: sheh pejgamberët e mëparshëm në nivele të ndryshme qiellore, sheh Xhenetin dhe Xhehenemin, sheh fenomene natyre që kthehen në alegori, derisa arrin në Sidretu’l-Munteha — “Lisi i Kufirit të Largët”— një buzë përtej së cilës asnjë krijesë nuk mund të kalojë. Ky është kulmi i një eksperience estetike hyjnore.
Feriduddin Attar (v.1221), në Mantiku’t-tajr (Biseda e Zogjve), përshkruan udhëtimin sufik të zogjve drejt Simorgut (një alegori për Perëndinë). Përshkrimet e tij të vështirësive, të mahnitshmërive dhe të transformimeve në rrugë, janë një reflektim poetik i Miraxhit:
“Kur kaluam shtatë luginat, dhe në çdo luginë
me mijëra fytyra sheshuan, dhe mijëra shpirta u pastruan.
Pamë qiejtë të shkëlqyer si gurë të çmuar,
pamë diell të ri, hënë të re, dhe një jetë të pandryshuar.
Ajo që dëgjojmë këtu, ajo që shohim atje,
është si hija e një hijeje prej krahasimi me atë që vërtetë është.”
Attar thekson kufirin e përfaqësimit: ajo që perceptohet, edhe në kulmin e udhëtimit sufik, nuk është vetëm Realiteti, por një reflektim i Tij. Sidretu’l-Munteha është pikërisht ai kufi ku bukuria dhe madhështia e shfaqjes së shenjave arrin kulmin e mundshëm për një krijesë, përpara se të përkulet në një fushë të papërshkrueshme. Estetika këtu nuk është bukuri për ta shijuar, por një shpallje që thyen marrëzirat dhe përmbush plotësisht shpirtin.
Një fragment i fuqishëm vjen nga Gazaliu (v. 1111), i cili, pas tërheqjes së tij, raportoi përvojat e tij sufike në veprën El-Munkidhu mine’d-dalali (Shpëtimi nga lajthitja): “Atëherë… u hapën dyert e ndritshmërisë. Dhe fillova të shoh atë që as sy nuk e ka parë, as vesh nuk e ka dëgjuar, dhe nuk ka hyrë në zemrën e njeriut… dhe ishte e qartë se kjo është gjendja e të pameve dhe e të dëgjuarave, dhe nëse dëshironi, thoni: është pasqyrimi i pejgamberëve dhe evliave.” Përshkrimi i Gazalit jehon drejtpërdrejt shehadetin/dëshminë e Dërguarit (a.s.) pas kthimit: “Unë pashë atë që as sy nuk e ka parë, as vesh nuk e ka dëgjuar, dhe që nuk i është paraqitur ndonjë zemre njeriu.” Estetika hyjnore është një përvojë që djeg dhe rigjeneron çdo kapacitet të të parit dhe të dëgjuarit. Ajo është bukuria në formën e së vërtetës absolute, e cila është njëkohësisht mahnitëse dhe e pashpjegueshme.
3. Ontologjia e hapësirës dhe kohës: Rrenditja e qenies
Isra’ja dhe Miraxhi sfidojnë jo vetëm mënyrën se si dimë dhe si përjetojmë, por edhe strukturën themelore të ekzistencës: hapësirën, kohën dhe natyrën e qenies. Ajeti fillon me isra — “udhëtim nate” — dhe kjo kohë e caktuar është thelbësore. Nata nuk paraqet mungesë drite, ajo është domeni i fshehtësisë, i misterit, i çrregullimit të rendit të përditshëm. Është koha kur realitetet e fshehura mund të manifestohen më lehtë. Udhëtimi nga Harami (i ndaluari, i shenjti) në Aksa (më i largëti) është një kalim hapësinor që simbolizon kalimin nga qendra e qenies së njohur (dunja) drejt kufijve të panjohurës (ahireh), por pa i lënë ato plotësisht. Xhamia e Largët në Kudus-i sherif/Jerusalem paraqet pikën e lidhjes mes tokës dhe qiellit, mes dërgesës universale dhe pikës përfundimtare të saj.
Kjo është një ontologji shumështresore. Abdu’l-Kerim Xhili (v. rreth 1428), në veprën Insan-i Kamil (Njeriu i përsosur), diskuton shumë shtresat e ekzistencës (hadarat,meratib), nga bota e dukshmërisë deri tek domenet e padukshme. Për të, Isra’ja dhe Miraxhi ishin një kalim fizik dhe shpirtëror nëpër të gjitha këto shtresa, duke demonstruar se Insani Kamil (i përsosuri, i mishëruar në Pejgamberin a.s.) është mikrokosmosi që përmban të gjitha shtresat makrokosmike. “Ai udhëtoi me trupin e tij të shenjtë,” shkruan Xhili, “sepse ai ishte oqean i cili nuk njihte brigje, dhe trupi i tij ishte si valë në atë oqean. Për atë që nuk ka breg, çdo udhëtim është i mundshëm.” Këtu, ontologjia fiksohet në: qenia e Dërguarit (a.s.) ishte një njësi e qenies që nuk nënshtrohej ndarjes së zakonshme midis trupit dhe shpirtit, midis lokales dhe universales.
Më thellë, ngjarja e Isra’së demonstron një parim ontologjik qendror: Realitetin e absorbueshëm. Qeniet dhe objektet që ishin pjesë e këtij udhëtimi (Buraku, pejgamberët e kaluar, qiejt, Sidretu’l-munteha) nuk ishin thjesht projeksione mendore, ato ekzistonin në shtresa të vërteta të realitetit, të cilat zakonisht janë të padukshme për ne. Kjo hedh poshtë një materializëm të sheshtë dhe konfirmon një ontologji të pasur, të shumëfishtë, ku ekzistenca (vuxhud) është një hir, një dhuratë e zbritur në shkallë të ndryshme të dendurisë dhe pastërtisë. Miraxhi është prova më e qartë se bota jonë ditore është vetëm faqja më e dendur e një realiteti të pafund.
4. Sidretu’l-munteha: Pika e takimit të tre sekuencave
Kulmi i udhëtimit, Sidretu’l-Munteha, është pika ku sekuencat gnoseologjike, estetike dhe ontologjike bashkohen dhe shuhen. Ajo është “Lisi i kufirit”, pika përfundimtare e njohjes për çdo krijesë (munteha el-‘ilm). Përtej saj, nuk ka më asnjë ajet (shenjë) që mund të shihet, sepse shikuesi ishte përballë me Burimin e të gjitha shenjave. Gnoseologjikisht, këtu mbaron mënyra e njohjes përmes shenjave dhe fillon (për ata që u lejohet) njohja direkte e Burimit të shenjave. Estetikisht, bukuria e shfaqjeve arrin një intensitet të tillë sa që drita e saj “e përfshinte gjithçka” sipas hadithit, duke simbolizuar unifikimin e të gjitha formeve të bukurisë në një Burim të vetëm. Ontologjikisht, ai është kufiri midis krijimit dhe Krijuesit, midis asaj që është e fundme dhe asaj që është e pafundme.
Feriduddin Attar, në një vend tjetër, na jep një imazh të fuqishëm për këtë moment:
“Kur arritëm te Lisi i Kufirit,
pendët e shpendit u bënë të zhuritura, zemra u ndal.
Ai i tha udhërrëfyesit: ‘Ti vazhdo!’
Ai iu përgjigj: ‘Nuk kam më forcë, kjo dritë më ka verbuar.’
Atë që kërkon ti, nuk është në këtë botë as në atë botë,
Ai është në atë vend ku qiejtë shkrihen si dyll.”
Në këtë fragment, bukuria (drita) bëhet aq intensive sa që thith ekzistencën e udhërrëfyesit. Gnoseologjia dhe estetika përplasen në kufirin ontologjik të krijesës.
5. Një paradigmë për ekzistencën njerëzore
Isra’ja dhe Miraxh janë ngjarje historike që i ka përjetuar Pejgamberi a.s., por, përmasa e tyre simbolike dhe mësimdhënëse paraqet një hartë e përhershme e udhëtimit shpirtëror të njerëzimit. Në kuptimin gnoseologjik, na kujtojnë se rrugët e njohjes janë të shumëfishta dhe se kulmi i saj është shikimi i drejtpërdrejtë i së vërtetës, i cili kërkon kapërcim të mënyrave të zakonshme të të menduarit. Në kuptimin estetik, na tregojnë se bukuria më e madhe është ajo e së vërtetës së shfaqur, një bukuri që djeg dhe rigjeneron. Në kuptimin ontologjik, na zbulojnë natyrën e shumështresëshme të realitetit dhe pozicionin e njeriut brenda tij si një qenie kufitare, e aftë të prekë të pandryshueshmen duke qëndruar në atë të ndryshueshmen.
Përfundimisht, ajeti i parë i Sures El Isra përfundon me dy nga emrat e All-llahut: “Ai, me të vërtetë, është dëgjues, sheh shumë” (إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ). Ky udhëtim i mrekullueshëm, në të gjitha dimensionet e tij gnoseologjike, estetike dhe ontologjike, nuk ndodh në një vakum. Ai ndodh brenda një Realiteti që është Samī’ (Dëgjuesi) dhe Basīr (Sheh të gjitha). Prandaj, çdo përpjekje për të kuptuar, për të parë bukurinë e tij, ose për të kuptuar thellësinë ontologjike të tij, është në thelb një përgjigje ndaj një Thirrjeje nga Ai që e dëgjon dhe e sheh gjithçka. Isra’ja dhe Miraxhi mbeten si shenja më e qartë se qenia njerëzore, megjithë kufizimet e saj të dukshme, është thirrur për një udhëtim përtej kufijve të botës së vete, në drejtim të takimit me Absoluten, të cilën rrugë e di vetëm Ai dhe ua mëson atyre që do.
