Shkruan: Prof.Dr. Metin Izeti
Kur toka dridhet nën këmbët tona, gjithçka që ne e konsiderojmë të sigurt, të pandryshueshme dhe të përjetshme shembet në një çast. Në atë moment të shkurtër por të pafund, brishtësia e ekzistencës njerëzore zbulohet në formën e saj më të pastër. Në perspektivën islame, tërmetet nuk janë thjesht ngjarje gjeologjike, por gjuhë universale përmes së cilës Krijuesi i të gjitha botëve komunikon me krijesat e Tij. Ato janë ajete kozmike, shenja që lexohen jo me sy, por me zemër dhe mendje.
Allahu i Lartësuar thotë në Kuranin Fisnik: “Dhe Ai është që krijoi qiejt dhe tokën me të vërtetë. Dhe ditën kur Ai thotë ‘Bëhu’, dhe ajo bëhet, fjala e Tij është e vërteta. Dhe i Tij është sundimi ditën kur fryhet në Sur. Ai është Njohësi i së padukshmes dhe së dukshmes, dhe Ai është i Urti, i Gjithëdijshmi”(el-En’am, 6:73) . Ky ajet na zbulon se çdo lëvizje në univers, qoftë ajo lëvizja e një elektroni apo dridhja e një kontinenti të tërë, i nënshtrohet vullnetit të Tij absolut. Por pyetja që lind natyrshëm është: Pse? Pse Krijuesi i Mëshirshëm lejon që toka të gllabërojë fëmijët e vet?
Për t’iu përgjigjur kësaj pyetjeje, duhet të ngjitemi mbi kufijtë e të menduarit thjesht kauzal dhe të zhytemi në thellësitë e urtësisë hyjnore, ku shkaku dhe efekti ndërthuren me qëllimin dhe kuptimin transcendent.
1. Përtej dualizmit ndëshkim-sprovë
Një nga gabimet më të mëdha të mendimit njerëzor është prirja për të menduar në termet binare: e zezë apo e bardhë, ndëshkim apo shpërblim, zemërim apo kënaqësi. Kur përballemi me tërmetet, shumë prej nesh nxitojnë t’i etiketojnë ato si “ndëshkim hyjnor” për popujt mëkatarë. Por tradita islame, në urtësinë e saj të pafund, na çliron nga ky kufizim mendor.
Daru’l-ifta e Egjiptit, një nga institucionet më të respektuara të jurisprudencës islame, thekson qartë: “Ndodhja e tërmeteve në disa vende nuk përbën provë të ndëshkimit hyjnor nga Allahu i Lartësuar kundër popullit të atyre vendeve për shkak të mosbindjes dhe mëkateve të tyre. Është e rëndësishme të theksohet se si të devotshmit ashtu edhe mëkatarët mund të përjetojnë fatkeqësi të tilla”.
Kjo deklaratë e guximshme dhe e qartë na çliron nga kurthi i të menduarit magjik që identifikon vuajtjen me mëkatin. Ajo na hap dyert për një kuptim shumë më të thellë dhe më të sofistikuar të realitetit. Tërmeti, si fenomen ontologjik, ekziston në një hapësirë të shenjtë ku kuptimet janë të shumëfishta dhe varen nga gjendja shpirtërore e atij që i përjeton.
Për besimtarin e drejtë, tërmeti është shkallë ngjitjeje drejt Zotit; për atë që është i pakujdesshëm, është zgjim nga gjumi i harresës; për atë që vdes në të duke qenë në gjendje adhurimi, është martirizim dhe hyrje në kopshtet e Xhenetit . I njëjti fenomen, të njëjtat valë sizmike, por realitete krejtësisht të ndryshme metafizike. Kjo është bukuria e vizionit islam: realiteti fizik është një, por realiteti shpirtëror është i shumëfishtë, i varur nga pastërtia e zemrës dhe sinqeriteti i qëllimit.
Shkenca na mëson se toka dridhet për shkak të lëvizjes së pllakave tektonike, çlirimit të energjisë së akumuluar në thellësi të kores tokësore. Ky është realiteti fizik, sunetullah – ligji i Zotit në univers. Por besimtari e di se ky ligj nuk është i pavarur nga Krijuesi; ai është vetë mënyra se si vullneti i Zotit manifestohet në mënyrë konstante dhe të rregullt.
Ibn Sina (Avicena), mendjendrituri i madh islam, në veprën e tij “esh-Shifa” trajton fenomenet natyrore duke i shpjeguar ato përmes shkakut dhe efektit, por pa i shkëputur kurrë nga Burimi i parë i të gjitha shkaqeve . Ky ekuilibër midis shkakut natyror dhe vullnetit hyjnor është thelbi i botëkuptimit islam. Ne nuk themi se “toka u dridh sepse Zoti u zemërua”, por themi se “Zoti lejoi që ligjet që Ai vetë krijoi të prodhojnë këtë dridhje në këtë moment të caktuar, për urtësi që Ai i di më së miri”.
“Çdo fatkeqësi që godet tokën dhe juve vetë, është e shkruar në Libër para se Ne ta krijojmë atë. Kjo, me të vërtetë, është e lehtë për Allahun” (el-Hadid, 57:22) . Ky ajet nuk na fton në fatalizëm pasiv, por në një lloj lirie të lartë: lirinë për të parë përtej sipërfaqes së ngjarjeve, për të zbuluar dorën e Padukshme që drejton të dukshmen.
2. Kriza e egos moderne
Ndoshta mësimi më i madh që tërmetet na japin në epokën moderne është zbërthimi i iluzionit të kontrollit. Ne kemi ndërtuar qytete që prekin retë, kemi krijuar makina që llogaritin më shpejt se rrufeja, kemi shëruar sëmundje që dikur shfarosnin popuj të tërë. Por kur toka dridhet, gjithë kjo arkitekturë e mendjes njerëzore shembet si një kështjellë letre.
Filosofi dhe teologu i madh islam, Imam Gazali, në veprën e tij monumentale “Tehafutu’l-Felasifeh” (Shkatërrimi i Filozofëve), na paralajmëron kundër mendjemadhësisë së arsyes njerëzore. Ai nuk e mohon arsyen, por e vendos atë në kontekstin e saj të vërtetë: si një mjet të kufizuar për të kuptuar një realitet të pafund. Kur ndodh tërmeti, arsyes i kujtohet kufiri i saj; ajo nuk mund ta parashikojë me saktësi, nuk mund ta ndalojë, nuk mund ta kontrollojë. Ajo mund vetëm të vëzhgojë, të analizojë dhe të përulet.
Kjo përulje intelektuale është fillimi i urtësisë së vërtetë. Njeriu modern ka tentuar ta zëvendësojë Zotin me teknologjinë, duke besuar se ditën kur të kemi sensorë të mjaftueshëm dhe algoritme të sakta, do të jemi zotërues të fatit tonë. Tërmeti vjen dhe na thotë: “Jo, nuk do të jeni kurrë të tillë. Gjithmonë do të ketë një fuqi që tejkalon fuqinë tuaj, një dije që tejkalon dijen tuaj, një vullnet që tejkalon vullnetin tuaj.”
3. Tevekkuli midis veprimit dhe dorëzimit
Koncepti i tevekkulit (mbështetjes tek Zoti) është ndoshta një nga konceptet më të keqkuptuara në traditën islame. Disa e shohin atë si fatalizëm, si një justifikim për pasivitet dhe mosveprim. Të tjerë e shpërfillin plotësisht, duke besuar se vullneti njerëzor është i vetmi autor i historisë së tij. E vërteta, si gjithmonë, qëndron në mes.
“Ata që e keqkuptuan Planin e Allahut dhe Urtësinë e Tij janë ndjerë të hutuar nga ky urdhër i dyfishtë i Allahut – të përpiqesh dhe të punosh nga njëra anë, dhe të mbështetesh tek Allahu që t’i bëjë veprimet të mundura dhe qëllimet të arritshme, nga ana tjetër” .
Shokët e Pejgamberit a.s. e pyetën njëherë: “A duhet të heqim dorë nga puna dhe të mbështetemi tek kaderi?” Pejgamberi a.s. u përgjigj: “Veproni! Secili do të ecë drejt asaj për të cilën është krijuar” .Kjo përgjigje e shkurtër përmban një filozofi të tërë jetese. Tevekkuli nuk është mosveprim, por veprim pa marrë parasysh me rezultatin. Ai është arti i të bërit gjithçka që është në fuqinë tënde, dhe më pas të pranuarit me qetësi se rezultati përfundimtar nuk varet prej teje. Në kontekstin e tërmeteve, tevekkuli do të thotë: ndërto shtëpi të forta, respekto standardet e sigurisë, krijo sisteme paralajmërimi, por dije se asnjë nga këto nuk mund të të shpëtojë nëse Zoti nuk do. Dhe pikërisht ky ndërgjegjësim – se siguria absolute nuk ekziston në këtë botë – të çliron nga skllavëria e frikës.
“Ata që e lidhin zemrën e tyre me punën e tyre, me punëdhënësin e tyre, apo me ndonjë krijesë tjetër që t’u sigurojë mjetet e jetesës, t’i bëjë të begatë dhe të suksesshëm, ata i janë nënshtruar këtyre krijesave. Dhe sa më shumë që njeriu mbështetet tek krijesat, aq më i dobët bëhet nënshtrimi i tij ndaj Allahut” .
3. Dija përmes zemrës
Tërmeti nuk është vetëm një ngjarje fizike; ai është gjithashtu një burim dijeje. Por jo e njëjta dije që marrim nga librat apo eksperimentet laboratorike. Është dije që vjen përmes lotëve, përmes dridhjes së trupit, përmes frikës për jetën e fëmijëve tanë. Është dije ekzistenciale, ajo që filozofët ekzistencialistë e quajnë “përvojë kufitare” – një përvojë që na vë përballë asgjësë dhe na detyron të ripërcaktojmë gjithçka që mendonim se dinim.
Kur Pejgamberi a.s. na mëson të themi “Inna lil-lahi ve inna ilejhi raxhiun” (Të Allahut jemi dhe tek Ai do të kthehemi) , ai nuk na mëson thjesht një formulë ngushëllimi. Ai na mëson një epistemologji të re. Kjo frazë e shkurtër përmban një teori të tërë të dijes: ne nuk zotërojmë asgjë, as veten tonë. Gjithçka është hua hyjnore, e dhënë për një kohë të caktuar. Dhe kur ajo që na është dhënë na merret, ne nuk humbasim diçka që e kishim, por kthejmë diçka që na ishte besuar.
Ky ndryshim perspektive transformon rrënjësisht mënyrën se si e përjetojmë humbjen. Ai që mendon se “zotëron” një shtëpi, kur ajo shembet nga tërmeti, përjeton katastrofë. Ai që e sheh veten si “mbajtës në amanet” të asaj shtëpie, kur ajo shembet, përjeton kthimin e amanetit te Zoti. Dhimbja fizike është e njëjtë, por dhimbja ekzistenciale është krejtësisht tjetër.
4. Hermeneutika e fatkeqësisë
Në traditën islame, çdo ngjarje është tekst që kërkon interpretim. Tërmeti është një ajet, një shenjë, një varg i shkruar në gjuhën e universit. Por si e lexojmë saktë këtë tekst? Cilat janë rregullat e hermeneutikës islame të fatkeqësisë?
Së pari, parimi i mirëbesimit ndaj Zotit. Asnjë interpretim që i atribuon Zotit padrejtësi, kotësi apo mizori nuk mund të jetë i saktë. Zoti është el-Adil, i Drejti i Përsosur. Çdo gjë që Ai bën ka një urtësi, edhe kur ne nuk mund ta kuptojmë atë.
Së dyti, parimi i përuljes interpretative. Ne nuk mund të pretendojmë se e dimë saktësisht pse një popull i caktuar u godit nga një tërmet i caktuar në një kohë të caktuar. Kjo është dije që i përket vetëm Zotit. Parimi është: “Mos gjykoni të tjerët. Kuptimi i një fatkeqësie ndryshon bazuar në rrethanat individuale. Në vend që të supozoni ndëshkim, përqendrohuni në vetëreflektim dhe përmirësim” .
Së treti, parimi i veprimit transformues. Interpretimi i vërtetë i një shenje hyjnore nuk është ai që mbetet në mendje, por ai që zbret në zemër dhe shndërrohet në veprim. Kur shohim një tërmet, pyetja nuk është “pse ata?”, por “çfarë më thotë kjo mua?”. Dhe përgjigjja është gjithmonë: “Kthehu tek Zoti yt, para se të jetë vonë”.
5. Tërmeti si parathënie e Ditës së Fundit
Kurani na prezanton një lidhje të thellë midis tërmeteve të kësaj bote dhe tërmetit të madh që do të shënojë fundin e historisë njerëzore. Surja ez-Zilzal (Tërmeti) e përshkruan këtë skenë me një gjuhë që dridh zemrat: “Kur toka të dridhet me dridhjen e saj të fundit, dhe të nxjerrë barrët e veta, dhe njeriu të thotë: ‘Çfarë ka me të?’ Atë ditë, ajo do të tregojë lajmet e veta, sepse Zoti yt i ka shpallur asaj” (ez-Zilzal, 99:1-5) .
Ky tekst i shenjtë na zbulon se toka nuk është një masë inerte dhe e vdekur, por një qenie e gjallë që mban mend. Ajo kujton çdo hap që kemi ecur mbi të, çdo farë që kemi mbjellë, çdo gur që kemi hedhur, çdo lot që kemi derdhur. Dhe një ditë, me lejen e Zotit, ajo do të flasë. Ajo do të dëshmojë për ne, kundër nesh ose në favor tonë.
Ky dimension eskatologjik i jep çdo tërmeti një peshë ekzistenciale të jashtëzakonshme. Kur toka dridhet tani, ajo na kujton se një ditë do të dridhet përgjithmonë. Kur ajo gllabëron trupat tanë tani, ajo na kujton se një ditë do t’i kthejë ato trupa për gjykimin përfundimtar. Tërmeti bëhet kështu një model i amshimit, një dritare që hapet për një moment drejt realitetit të përjetshëm.
6. Martirizimi, vdekja nën rrënoja
Një nga mësimet më të bukura të traditës islame lidhur me tërmetet është statusi i atyre që vdesin nën rrënoja. Pejgamberi a.s. ka thënë: “Martirët janë pesë llojesh: ai që vdes nga murtaja, ai që vdes nga sëmundja e barkut, ai që mbytet, ai që vdes nën rrënoja dhe ai që vritet në rrugën e Allahut” (Buhariu dhe Muslimi) .
Kjo traditë e shenjtë na zbulon një të vërtetë të thellë: vdekja nuk gjykohet nga shkaku i saj i dukshëm, por nga gjendja e zemrës në atë moment. Ai që vdes nën rrënoja, nëse zemra e tij ishte e lidhur me Zotin, nëse në çastin e fundit ai përmendi emrin e Tij, nëse ai pranoi me dorëzim caktimin e Tij, atëherë ajo vdekje nuk është humbje, por fitim; nuk është fund, por fillim; nuk është ndëshkim, por nderim.
Kjo na çliron nga tirania e “vdekjes së mirë” sipas parametrave njerëzorë. Ne mendojmë se vdekja e mirë është ajo që vjen pas pleqërie, në shtratin tonë, të rrethuar nga familja. Por Zoti na thotë se vdekja e mirë është ajo që na gjen në gjendje bindjeje ndaj Tij, pavarësisht se ku dhe si ndodh. Një fëmijë që vdes nën rrënojat e shkollës së tij, duke mësuar, është më i lumtur në realitetin metafizik sesa një i moshuar që vdes në paqe pas një jete të tërë mosbindjeje .
7. Lutjet si teknologji e zemrës
Në këtë pjesë, ne nuk do të paraqesim thjesht lutjet, por do të zbulojmë filozofinë e fjalës së shenjtë, mekanizmin përmes së cilit tingujt e gjuhës hyjnore transformojnë realitetin e brendshëm të besimtarit.
“Bismillahil-ledhi la jedurru me’asmihi shej’un fil-erdi ve la fis-semai ve Huves-Semiu-Alim”
“Në emër të Allahut, me emrin e të Cilit nuk mund të dëmtojë asgjë në tokë e as në qiell. Ai është Dëgjuesi, i Gjithëdijshmi.”
Kjo lutje e shkurtër përmban një teori të tërë të gjuhës. Në traditën islame, fjalët nuk janë etiketa që ne ngjitim mbi objekte; ato janë enë që mbajnë realitet. Emri i Allahut nuk është një tingull; ai është prezencë e Atij që emërohet në gjuhë. Kur e shqiptojmë këtë emër me sinqeritet, ne nuk po kujtojmë një realitet të largët, por e ftojmë atë realitet të hyjë menjëherë në hapësirën tonë.
Kjo lutje na mëson se siguria absolute nuk ekziston në botën fizike, por ekziston në botën e emrit hyjnor. Ne nuk mund ta bëjmë shtëpinë tonë 100% të sigurt nga tërmetet, por mund ta bëjmë zemrën tonë 100% të sigurt në mbrojtjen e Zotit. Dhe çuditërisht, kjo siguri e zemrës shpesh prodhon mrekulli në botën fizike. Jo sepse fjalët kanë fuqi magjike, por sepse ato na lidhin me Burimin e gjithë fuqisë.
“Allahumme inni eudhu bike minet-teraddi, vel-hedmi, vel-gareki, vel-hariki…”
“O Allah, unë kërkoj mbrojtjen Tënde nga rënia prej lartësisë, nga shembja (e ndërtesave), nga mbytja dhe nga djegia.”
Kjo lutje na zbulon një fenomenologji të frikës. Pejgamberi a.s. nuk na mëson të kërkojmë mbrojtje nga “çdo e keqe” në mënyrë abstrakte, por nga forma specifike e të keqes: rënie, shembje, mbytje, djegie. Pse? Sepse frika jonë më e madhe nuk vjen nga e keqja abstrakte, por nga imazhet konkrete të katastrofës që vizatojmë në mendjet tona.
Duke i emërtuar këto frika, duke i sjellë ato në dritën e ndërgjegjes dhe duke ia paraqitur Zotit, ne çarmatosim pushtetin e tyre mbi ne. Ajo që emërtohet, humbet fuqinë e saj të fshehtë. Ajo që i paraqitet Zotit, nuk na mbyt më me ankthin e saj. Lutja bëhet kështu një formë e psikoterapisë hyjnore, një proces përmes të cilit ne transformojmë tmerrin e papërpunuar në dorëzim të vetëdijshëm.
“Hasbunallahu ve ni’mel vekil”
“Na mjafton Allahu, Ai është mbrojtësi më i mirë.”
Kjo frazë e shkurtër, e thënë nga Pejgamberi a.s. dhe shokët e tij në momentin më të vështirë të historisë islame (pas betejës së Uhudit kur ushtria e Kurejshëeve po kthehej për t’i asgjësuar), përmban një revolucion filozofik në mënyrën se si ne konceptojmë “mjaftueshmërinë”.
Bota na mëson se “mjaft” do të thotë “të kesh mjaftueshëm”: para, fuqi, mbështetje, siguri. Islami na mëson se “mjaft” do të thotë “të kemi Zotin me ne”. Ndryshimi është rrënjësor. Në botëkuptimin e parë, ne jemi të varfër dhe kërkojmë pasuri për t’u pasuruar. Në botëkuptimin e dytë, ne jemi të pasur sepse kemi Zotin, dhe çdo gjë tjetër është shtesë.
Kur themi “Hasbunallahu”, ne po deklarojmë se Zoti është i mjaftueshëm për ne, jo sepse Ai na jep gjithçka që duam, por sepse Ai është gjithçka që kemi nevojë. Ky ndryshim na çliron nga tirania e dëshirave të pakufizuara dhe na vendos në hapësirën e lirisë së vërtetë: lirinë për të mos pasur nevojë për asgjë tjetër përveç Tij.
“Inna lil-lahi ve inna ilejhi raxhiun”
“Të Allahut jemi dhe tek Ai do të kthehemi.”
Kjo është ndoshta fraza më e thellë filozofikisht në të gjithë traditën islame. Ajo përmban një teori të tërë të ekzistencës në dy gjysmëfraza të shkurtra.
“Inna lil-lahi” – Ne i përkasim Allahut. Kjo nuk është një deklaratë pronësie; është një deklaratë ontologjike. Ajo na thotë se burimi i ekzistencës sonë nuk është te ne vetë. Ne nuk jemi krijuesit e vetes sonë. Ne nuk jemi zotëruesit e vetes sonë. Ekzistenca jonë është e dhënë, e huazuar, e besuar. Çdo frymëmarrje është hua hyjnore.
“Ve inna ilejhi raxhiun” – Dhe tek Ai ne kthehemi. Kjo është një deklaratë teleologjike. Ajo na thotë se destinacioni ynë përfundimtar nuk është asgjësimi, por kthimi te Burimi. Vdekja nuk është fund, por kthim në shtëpi. Tërmeti nuk na dërgon në harresë, por na kthen te Ai që na ka krijuar.
Këto dy gjysmëfraza krijojnë një ekuilibër perfekt midis përuljes dhe shpresës. Ajo na përul duke na kujtuar se nuk jemi qendra e universit, por na ngre duke na kujtuar se kemi një origjinë dhe destinacion hyjnor. Ajo na bën të qajmë për atë që humbëm, por na bën edhe të buzëqeshim për Atë tek i Cili po kthehemi.
8. Etika e solidaritetit – përgjegjësia pas dridhjes
Tërmeti nuk është vetëm një fenomen individual; ai është një ngjarje kolektive që zbulon natyrën tonë të ndërlidhur. Në Islam, ummeti përshkruhet si një trup i vetëm: kur një pjesë vuan, i gjithë trupi ndjen ethe dhe pagjumësi .
Kjo metaforë e trupit është ontologjike dhe etike. Ontologjikisht, ajo na thotë se ne jemi realisht të lidhur me njëri-tjetrin, se veprimet tona individuale kanë pasoja kolektive, se vuajtja e të tjerëve nuk është e huaj për ne. Etikisht, ajo na thotë se kemi përgjegjësi për njëri-tjetrin, se nuk mund të qëndrojmë indiferentë kur vëllezërit dhe motrat tona vuajnë.
Pas çdo tërmeti, ummeti islam ka treguar një solidaritet të jashtëzakonshëm, duke dërguar ndihma, duke hapur xhamitë dhe shtëpitë për të mbijetuarit, duke u lutur për të vdekurit dhe të plagosurit. Ky solidaritet është një përgjigje emocionale, është një akt adhurimi, një mënyrë për të realizuar në praktikë kuptimin e vërtetë të besimit.
Historia e Pejgamberit Ejub a.s. në Kuran na ofron një model të fuqishëm se si të përballemi me fatkeqësinë. Pasi humbi pasurinë, fëmijët dhe shëndetin, pas vitesh vuajtje të padurueshme, ai u lut: “Zoti im, më ka goditur vuajtja, e Ti je Mëshiruesi më i madh i të mëshiruesve” (el-Enbija, 21:83) .
Vini re se çfarë nuk thotë kjo lutje. Ajo nuk thotë: “Pse po më ndëshkon?” Ajo nuk thotë: “Çfarë kam bërë për të merituar këtë?” Ajo nuk thotë: “Sa i padrejtë je!” Ajo thjesht deklaron vuajtjen dhe i referohet mëshirës së Zotit. Kjo është etika e ankesës në Islam: ne mund të ankohemi te Zoti, por jo kundër Zotit. Ne mund të shprehim dhimbjen tonë, por duke njohur se Vetëm Ai ka fuqinë të na e lehtësojë atë.
Përgjigjja e Zotit ishte e menjëhershme: “Dhe Ne iu përgjigjëm atij, ia larguam vuajtjet që kishte, i dhamë familjen e tij dhe aq sa ata, si mëshirë prej Nesh dhe përkujtim për adhuruesit” (el-Enbija, 21:84). Ky ajet na siguron se asnjë lot nuk humbet në universin e Zotit. Çdo dhimbje regjistrohet, çdo vuajtje njihet, çdo lutje dëgjohet. Dhe në kohën e duhur, në mënyrën e duhur, mëshira zbret.
Tërmetet do të vazhdojnë të godasin tokën për aq kohë sa kjo botë ekziston. Pllakat tektonike do të vazhdojnë lëvizjen e tyre të ngadaltë dhe të pashmangshme. Shkenca do të vazhdojë të përmirësojë aftësinë tonë për t’i kuptuar dhe, deri diku, për t’i parashikuar ato. Por pyetja themelore mbetet: Si të jetojmë me këtë dridhje?
Përgjigjja islame nuk është mohimi apo fatalizmi, por transformimi i frikës në vetëdije. Ne nuk mund ta ndalojmë tokën të dridhet, por mund ta transformojmë mënyrën se si e përjetojmë atë dridhje. Ne nuk mund ta mposhtim vdekjen, por mund ta transformojmë mënyrën se si e përjetojmë atë takim.
Tërmeti na mëson se siguria e vërtetë nuk gjendet në muret e trasha, por në zemrën e lidhur me Zotin. Ai na mëson se pasuria e vërtetë nuk matet me metra katrorë, por me thellësinë e dorëzimit tonë. Ai na mëson se jeta e vërtetë nuk është ajo që zgjat shumë, por ajo që ka kuptim.
Në fund, çdo tërmet është një mikrokozmos i Ditës së Fundit, një kujtesë se kjo botë nuk është shtëpia jonë e përhershme. Dhe në këtë kujtesë qëndron çlirimi ynë. Sepse vetëm kur e pranojmë se jemi udhëtarë, pushojmë së munduari të ndërtojmë pallate që nuk do të rrëzohen kurrë dhe fillojmë të ndërtojmë atë që vërtet ka rëndësi: marrëdhënien tonë me të Përjetshmin, dashurinë tonë për njëri-tjetrin, trashëgiminë tonë të mirësisë që do të mbijetojë edhe kur trupat tanë të jenë kthyer në pluhur.
“O Zoti ynë, mos i ndëshko nëse harrojmë ose gabojmë. O Zoti ynë, mos na ngarko barrë të rëndë siç u ngarkove atyre para nesh. O Zoti ynë, mos na ngarko atë për të cilën nuk kemi fuqi. Na fal, na mëshiro dhe na mbulo. Ti je Mbrojtësi ynë, na ndihmo kundër popullit mohues” (el-Bekare, 2:286).
Amin.
