Shkruan: Prof. Dr. Metin Izeti
Ishte një pasdite me diell të butë mbi Stamboll. Ishim ulur në një kafe të vogël në Üsküdar, diku pranë bregut, ku zhurma e varkave që përplasen, përzihej me aromën e fortë të çajit turk. Përballë meje, İlber Ortaylı – me atë shikimin e tij që duket se shpon shekujt – rrotullon gotën e çajit dhe më vështron me një lloj durimi ironik.
Ndihet pesha e historisë në çdo lëvizje të tij. Tani që ai nuk është më mes nesh, ky kujtim merr një ngjyrë tjetër, pothuajse testamentare.
“Nuk ka histori pa mundim”
“Shiko, evlat (bir/fëmijë),” thotë ai duke u mbështetur pas karriges, “ti më pyet për të vërtetën? E vërteta në histori nuk është si një mollë që e këput nga pema. Duhet të gërmosh në pluhurin e arkivave derisa të të dhembin sytë. Kush thotë se e di historinë pa ditur të paktën tri gjuhë të perandorive, thjesht po reciton këngë popullore.”
Ai e godet lehtë tryezën me gishtat e tij të trashë për të theksuar pikën:
“Karakteri i historisë është aristokrat. Ajo nuk ia hap dyert kujtdo që troket me një ideologji në xhep. Nëse hyn në histori për të vërtetuar atë që tashmë beson, ti nuk po kërkon të vërtetën, po kërkon pasqyrën e narcizmit tënd”.
E pyes për manipulimet që bëhen sot me historinë, ai lëshon atë buzëqeshjen e tij të njohur, gjysmë-përçmuese, gjysmë-atërore.
“Manipulimi është ushqimi i të paditurve (xhahileve). Sot, njerëzit duan një histori që t’i bëjë të ndihen mirë, jo një histori që t’i bëjë të mendojnë. Ata duan heronj pa asnjë njollë dhe armiq pa asnjë vlerë. Por kjo nuk është histori, kjo është propagandë për fëmijët e kopshtit.”
Sipas tij, manipulimi më i madh në kohët tona ishte Anakronizmi:
“Marrin një ngjarje të shekullit të XVI dhe e gjykojnë me mendjen e një njeriu që përdor iPhone. Çfarë budallallëku! Nuk mund ta kuptosh Sulltan Sulejmanin nëse nuk kupton botëkuptimin e kohës së tij. Të bësh këtë është manipulim, është fyerje ndaj inteligjencës.”
“Mos u bëj ‘Cahil’ i Historisë tënde”
Ndërsa dielli fillon të ulet pas siluetës së xhamive të Stambollit, ai më sheh drejt e në sy, me një seriozitet që të mbetet në mendje:
“Historia nuk është pronë e shteteve, është pasuri e njerëzve që mendojnë. Nëse lejon dikë tjetër të të tregojë se kush kanë qenë paraardhësit e tu pa e verifikuar vetë, ti i ke dorëzuar çelësat e mendjes tënde. Shko, lexo, mëso gjuhët, shih dokumentin. Vetëm dokumenti nuk gënjen – njerëzit po, ata gënjejnë gjithmonë.”
Një këshillë për historianët e rinj Shqiptarë
Ndërsa zhurma e Üsküdarit bëhej më e lartë, ai u afrua pak më shumë tek tavolina:
“Problemi juaj, dhe i yni gjithashtu, është se ne ua lamë historinë tonë të tjerëve ta shkruajnë. Ne e lamë në dorë të rusëve, anglezëve apo francezëve. Dhe ata e shkruan sipas interesave të tyre. Ju duhet të shkoni në arkivat e Venedikut, të Stambollit, të Vjenës. Mos prisni që e vërteta t’ju vijë me postë. Duhet ta rrëmbeni atë me punë.”
Përpara se të ngrihej, ai la një porosi që tingëllon si një amanet për çdo kërkues të së vërtetës:
“Ballkani është një mozaik. Nëse tenton të heqësh një gur, i gjithë mozaiku prishet. Mos u mundoni të bëheni ‘më shumë’ se ç’jeni duke mohuar atë që keni qenë. Krenaria pa dije është vetëvrasje intelektuale.”
Ai kujtim në Üsküdar mbyllet me heshtjen e tij ndërsa vështron matanë detit drejt Topkapisë.
Sot, ato fjalë, kur ai nuk eshte me ne mesin tone, peshojnë më rëndë se kurrë.
