Nuk është e papritur
Nuk është e papritur që studentët shqiptarë dolën në rrugë për të kërkuar avancimin real të përdorimit të gjuhës shqipe. E papritur do të ishte nëse kjo nuk do të ndodhte. Reagimi i tyre përfaqëson një akumulim të gjatë të pakënaqësive, të ndërtuara mbi një hendek të vazhdueshëm ndërmjet kornizës normative dhe realitetit praktik institucional.
Në Republikën e Maqedonisë së Veriut, çështja e gjuhës shqipe është trajtuar për vite me radhë si një element i diskursit politik, por jo gjithmonë si një prioritet funksional i shtetit. Edhe pse janë ndërmarrë hapa në aspektin ligjor, implementimi ka mbetur i fragmentuar dhe shpesh i kushtëzuar nga vullneti institucional. Në shumë raste, gjuha shqipe nuk operon si standard i detyrueshëm administrativ, por si një alternativë e kufizuar. Nuk trajtohet si detyrim, por si mundësi – dhe ky është thelbi i problemit.
Ky realitet nuk është rastësi. Ai është rezultat i një modeli politik të ndërtuar ndër vite. Elitat politike shqiptare në dy dekadat e fundit, nga strukturat tradicionale si BDI dhe PDSH, deri te konfigurimet më të reja politike, kanë pasur kapacitetin institucional dhe përgjegjësinë historike për të ndikuar në avancimin real të barazisë gjuhësore. Megjithatë, rezultati aktual dëshmon një mospërputhje të thellë ndërmjet potencialit dhe realizimit.
Një nga arsyet kryesore të këtij dështimi qëndron në devijimin e prioriteteve. Në vend që të ndërtohej një administratë profesionale dhe të vendosej si standard i padiskutueshëm përdorimi i gjuhës shqipe në të gjitha nivelet e shtetit, politika shqiptare u përqendrua në zgjerimin numerik të përfaqësimit përmes punësimeve. Por këto punësime, në shumë raste, nuk u bazuan në meritokraci, por në lidhje familjare, partiake dhe interesa të ngushta.
Si pasojë, institucionet shtetërore janë përballur me sfida serioze në aspektin e kapaciteteve profesionale, duke reflektuar një degradim të vazhdueshëm të standardeve në sektorë kyç të shtetit. Ky fenomen nuk është i kufizuar vetëm në sistemin arsimor, por shtrihet në drejtësi, në administratë, në sektorin e sigurisë dhe në strukturat e mbrojtjes.
Në arsim, problemet janë më të dukshme. Ka raste konkrete ku mësimdhënës angazhohen jashtë profileve të tyre profesionale – një mësues i gjuhës angleze jep matematikë apo biologji. Kjo nuk është thjesht një mangësi organizative, por një shenjë e një sistemi që nuk respekton standardet profesionale. Dhe një arsim i dobët prodhon institucione të dobëta.
Në sistemin e drejtësisë, ndërhyrjet politike dhe mungesa e profesionalizmit kanë ndikuar në uljen e besimit të qytetarëve. Në Ministrinë e Punëve të Brendshme dhe në strukturat e sigurisë, avancimet shpesh nuk kanë qenë rezultat i meritës, por i lidhjeve. Në sektorin e mbrojtjes, përfshirë ushtrinë, janë vërejtur tendenca për degradim të standardeve profesionale, ku prioritet është bërë avancimi në grada dhe pozita, dhe jo përmbushja e detyrës me integritet.
Për më tepër, një pjesë e konsiderueshme e shqiptarëve që punojnë në këto sektorë, sidomos në nivelet e mesme dhe të ulëta, janë të kapur nga vetë sistemi. Ata ndodhen në një pozitë ku nuk kanë hapësirë reale për të vepruar, për të kundërshtuar apo për të përmirësuar gjendjen. Varësia nga struktura politike dhe nga hierarkitë e ndikuara i bën ata pjesë të një mekanizmi që nuk funksionon mbi parime profesionale.
Kjo reflektohet drejtpërdrejt edhe në përdorimin e gjuhës shqipe. Nëse në nivelet më të larta drejtuese nuk vendoset standardi, atëherë nuk mund të pritet që ai të zbatohet më poshtë. Nëse një drejtues i lartë nuk përdor gjuhën shqipe, vartësit nuk kanë as hapësirë dhe as guxim institucional për ta bërë këtë.
Nga perspektiva ime si ish-oficer i Armatës së Republikës së Maqedonisë së Veriut, kriteri i vërtetë për të vlerësuar nëse gjuha shqipe është realisht e avancuar nuk qëndron në ligje, por në praktikë. Gjuha shqipe mund të konsiderohet e barabartë vetëm atëherë kur përdoret në mënyrë të natyrshme dhe të detyrueshme në çdo nivel të hierarkisë. Nëse në një njësi ku një përqindje e konsiderueshme e ushtarëve janë shqiptarë, një gjeneral i drejtohet trupës edhe në gjuhën shqipe, atëherë mund të thuhet se ekziston barazi reale. Në të kundërtën, çdo deklarim mbetet formal.
Në vend që përfaqësimi i shqiptarëve në institucione të shoqërohej me përkushtim për të drejtat dhe për standardet, në shumë raste është vërejtur një devijim drejt interesave personale. Praktikat e lidhura me tenderë, ndikim në vendimmarrje dhe përfitime individuale kanë krijuar një kulturë ku interesi publik është lënë në plan të dytë. Në këtë realitet, edhe gjuha shqipe është përdorur më shumë si instrument politik sesa si e drejtë që duhet garantuar.
Përvoja ime në institucionet shtetërore (2006–2016) e konfirmon këtë. Edhe kur ekzistonin dispozita ligjore për përdorimin e gjuhës shqipe, ato shpesh nuk zbatoheshin në mënyrë të plotë. Kjo krijonte një situatë ku gjuha varej nga individi, jo nga sistemi.
Në këtë kontekst, është e qartë se çështja e gjuhës shqipe nuk është problem teknik. Ajo është rezultat i një sistemi të ndërtuar mbi baza të gabuara – mungesë meritokracie, kapje institucionale dhe mungesë përgjegjësie politike.
Është e domosdoshme një rishikim i thellë i kornizës ligjore dhe një përcaktim i qartë i gjuhës shqipe si gjuhë zyrtare në praktikë, jo vetëm në teori. Por kjo nuk mjafton. Pa një administratë profesionale dhe të pavarur, asnjë ligj nuk mund të zbatohet.
Protestat e studentëve janë një moment i rëndësishëm reflektimi. Ato tregojnë se një gjeneratë e re nuk pranon më standarde të ulëta dhe kërkon barazi reale.
Në fund, gjuha shqipe nuk është vetëm çështje identiteti. Ajo është tregues i funksionimit të shtetit.
Dhe sot, problemi nuk është vetëm se ajo nuk zbatohet.
Problemi është se sistemi nuk funksionon.
Dhe pa ndryshuar këtë sistem – pa rikthyer meritokracinë, profesionalizmin dhe përgjegjësinë – asgjë nuk do të ndryshojë realisht.
Sepse kjo nuk është më vetëm çështje politike.
Është çështje dinjiteti.
Shkruar nga Suat Jakupi
