Ali Maksuti
Ekonomia botërore në dekadat e fundit po kalon një fazë transformimi të thellë, e karakterizuar nga riorganizime strukturore, ndryshime gjeopolitike dhe rritje të pasigurive financiare. Globalizimi, i cili për një kohë të gjatë u konsiderua si motor i rritjes ekonomike dhe i integrimit ndërkombëtar, sot po riformësohet nën ndikimin e krizave financiare, pandemive, konflikteve gjeopolitike, ndryshimeve klimatike dhe avancimeve teknologjike. Këto zhvillime kanë krijuar një mjedis të ri ekonomik, ku vendet, institucionet financiare dhe bizneset duhet të përshtaten ndaj realiteteve të reja, duke balancuar mundësitë e riorganizimit me rreziqet financiare në rritje.
Riorganizimi i ekonomisë botërore lidhet ngushtë me ndryshimet strukturore në prodhim, tregti dhe financa. Një nga aspektet kryesore të këtij riorganizimi është zhvendosja e qendrave të gravitetit ekonomik nga ekonomitë tradicionale të zhvilluara drejt ekonomive në zhvillim dhe atyre në tranzicion. Vende si Kina, India dhe disa ekonomi të Azisë Juglindore kanë fituar një rol gjithnjë e më të rëndësishëm në prodhimin global, tregtinë ndërkombëtare dhe investimet e huaja direkte. Një tjetër element i rëndësishëm është riorganizimi i zinxhirëve globalë të furnizimit. Krizat e fundit, veçanërisht pandemia COVID-19, ekspozuan dobësitë e varësisë së tepruar nga zinxhirë të gjatë dhe të centralizuar furnizimi. Si rezultat, shumë kompani dhe shtete po kërkojnë të diversifikojnë burimet e tyre, të rrisin prodhimin vendas ose rajonal dhe të adoptojnë strategji si “nearshoring” dhe “friend-shoring”. Kjo prirje po ndryshon hartën e tregtisë globale dhe po krijon forma të reja bashkëpunimi ekonomik.
Teknologjia dhe digjitalizimi po luajnë gjithashtu një rol kyç në riorganizimin e ekonomisë botërore. Inteligjenca artificiale, automatizimi, ekonomia digjitale dhe platformat online po transformojnë mënyrën se si prodhohen dhe shkëmbehen mallrat dhe shërbimet. Këto zhvillime kanë potencialin të rrisin produktivitetin dhe efikasitetin, por njëkohësisht krijojnë sfida për tregun e punës, pabarazitë sociale dhe stabilitetin ekonomik.
Nga ana tjetër globalizimi nuk po zhduket, por po kalon në një fazë transformimi. Në vend të një globalizimi të hapur dhe liberal, po shfaqet një model më selektiv dhe i fragmentuar, i ndikuar nga interesat kombëtare dhe gjeopolitike. Tensionet tregtare, politikat proteksioniste dhe rivalitetet strategjike midis fuqive të mëdha po ndikojnë në rrjedhën e tregtisë dhe investimeve ndërkombëtare. Ky fragmentim ekonomik ka pasoja të rëndësishme për vendet në zhvillim, të cilat shpesh varen nga tregjet globale për rritjen e tyre ekonomike. Nga njëra anë, riorganizimi mund të krijojë mundësi të reja për integrim rajonal dhe specializim, por nga ana tjetër rrit rrezikun e përjashtimit ekonomik dhe të thellimit të pabarazive globale.
Riorganizimi i ekonomisë botërore shoqërohet me rreziqe të konsiderueshme financiare. Një nga rreziqet kryesore është rritja e borxhit global, si në sektorin publik ashtu edhe në atë privat. Politikat monetare lehtësuese, të zbatuara pas krizës financiare globale të vitit 2008 dhe gjatë pandemisë, kanë çuar në rritje të ndjeshme të niveleve të borxhit. Ndërsa këto politika ndihmuan në stabilizimin e ekonomisë në afat të shkurtër, ato krijuan vulnerabilitete afatgjata për stabilitetin financiar. Rritja e normave të interesit në vitet e fundit, si përgjigje ndaj inflacionit të lartë, ka shtuar presionin mbi ekonomitë e brishta dhe tregjet në zhvillim. Kostot më të larta të shërbimit të borxhit rrisin rrezikun e krizave të borxhit sovran dhe të paqëndrueshmërisë financiare. Në këtë kontekst, institucionet financiare ndërkombëtare përballen me sfida të mëdha në menaxhimin e krizave dhe në sigurimin e stabilitetit global.
Një tjetër burim rreziku financiar lidhet me paqëndrueshmërinë e tregjeve financiare dhe flukset e kapitalit. Lëvizjet e shpejta të kapitalit, të nxitura nga spekulimi dhe pasiguritë globale, mund të shkaktojnë kriza valutore dhe financiare, veçanërisht në vendet me struktura ekonomike të dobëta. Për më tepër, zhvillimi i instrumenteve komplekse financiare dhe i tregjeve digjitale ka shtuar sfidat për rregullatorët dhe mbikëqyrjen financiare. Në këtë situatë, vendet në zhvillim dhe të varfëra janë më të ekspozuara, sepse brenda tyre edhe më tepër shtohet hendeku mes të varfërve dhe të pasurve.
Në një ekonomi botërore në riorganizim, roli i institucioneve financiare ndërkombëtare mbetet thelbësor. Fondi Monetar Ndërkombëtar, Banka Botërore dhe bankat rajonale të zhvillimit kanë përgjegjësi të rëndësishme në promovimin e stabilitetit financiar, zhvillimit ekonomik dhe reduktimit të varfërisë. Megjithatë, këto institucione po përballen me kritika në lidhje me efektivitetin dhe përfaqësimin e tyre, veçanërisht për sa i përket vendeve në zhvillim. Reformat në qeverisjen globale financiare janë të nevojshme për të reflektuar realitetet e reja ekonomike dhe për të adresuar rreziqet në rritje. Bashkëpunimi ndërkombëtar, transparenca dhe koordinimi i politikave ekonomike janë elementë kyç për të parandaluar krizat financiare dhe për të siguruar një riorganizim të qëndrueshëm të ekonomisë botërore.
Në këtë pikë të diskutimeve në lidhje me krizat e reja financiare, rol të rëndësishëm dhe që ndikon në rrjedhën e ngjarjeve ekonomike janë edhe ndryshimet klimatike që përfaqësojnë një nga sfidat më të mëdha për ekonominë globale dhe stabilitetin financiar. Fenomenet ekstreme klimatike, tranzicioni drejt një ekonomie me karbon të ulët dhe politikat mjedisore po ndikojnë drejtpërdrejt në sektorët ekonomikë dhe në tregjet financiare. Rreziku klimatik po konsiderohet gjithnjë e më shumë si një rrezik financiar sistemik, i cili kërkon vëmendje të veçantë nga politikëbërësit dhe institucionet financiare. Prandaj investimet e gjelbra dhe financat e qëndrueshme ofrojnë mundësi për riorganizimin e ekonomisë botërore në një drejtim më të qëndrueshëm. Megjithatë, tranzicioni i gjelbër kërkon burime të mëdha financiare dhe koordinim global, ndërsa dështimi për ta menaxhuar këtë proces mund të sjellë rreziqe të reja ekonomike dhe sociale.
E ardhmja e ekonomisë botërore do të varet nga aftësia e aktorëve globalë për të menaxhuar riorganizimin ekonomik dhe rreziqet financiare në mënyrë të balancuar. Politikat ekonomike duhet të synojnë jo vetëm rritjen ekonomike, por edhe stabilitetin financiar, përfshirjen sociale dhe qëndrueshmërinë mjedisore. Diversifikimi ekonomik, investimet në teknologji dhe kapital njerëzor, si dhe forcimi i institucioneve janë thelbësore për të përballuar sfidat e ardhshme. Në të njëjtën kohë, bashkëpunimi ndërkombëtar mbetet një kusht i domosdoshëm për përballimin e krizave globale. Në një botë gjithnjë e më të ndërlidhur, izolimi ekonomik dhe politikat e njëanshme mund të rrisin rrezikun financiar dhe të dëmtojnë mirëqenien globale. Ekonomia botërore ndodhet në një moment kyç, ku riorganizimi strukturor dhe rreziku financiar bashkëjetojnë dhe ndikojnë njëri-tjetrin. Ndryshimet gjeopolitike, teknologjike dhe mjedisore po riformësojnë mënyrën se si funksionon ekonomia globale, duke krijuar si mundësi ashtu edhe sfida të mëdha. Menaxhimi efektiv i rreziqeve financiare, përmes politikave të koordinuara dhe institucioneve të forta, është thelbësor për të siguruar një zhvillim të qëndrueshëm dhe të qëndrueshëm në afat të gjatë.
Në këtë kontekst, riorganizimi i ekonomisë botërore nuk duhet parë vetëm si një proces i pashmangshëm, por si një mundësi për të ndërtuar një sistem ekonomik më të drejtë, më rezistent dhe më të qëndrueshëm për brezat e ardhshëm. Në raport me Maqedoninë e Veriut, këto zhvillime globale paraqesin një sfidë të dyfishtë. Si një ekonomi e vogël dhe e hapur, vendi është veçanërisht i ndjeshëm ndaj luhatjeve të tregjeve ndërkombëtare, flukseve të kapitalit dhe ndryshimeve në zinxhirët globalë të furnizimit. Megjithatë, procesi i riorganizimit të ekonomisë botërore ofron edhe mundësi për forcimin e integrimit rajonal, tërheqjen e investimeve të huaja, veçanërisht në sektorë të qëndrueshëm dhe teknologjikë, si dhe përshpejtimin e reformave strukturore. Për Maqedoninë e Veriut, ndërtimi i një ekonomie më rezistente kërkon stabilitet makroekonomik, menaxhim të kujdesshëm të rrezikut financiar dhe politika zhvillimore që mbështesin rritjen e qëndrueshme dhe konkurrueshmërinë në një ekonomi globale në transformim.
