Shkruan: Prof.Dr. Metin Izeti
أَفَتَطْمَعُونَ أَن يُؤْمِنُوا لَكُمْ وَقَدْ كَانَ فَرِيقٌ مِّنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلَامَ اللَّـهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِن بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ
“A mos vallë shpresoni që ata t’u besojnë juve, e pse një grup prej tyre dëgjonte fjalën e All-llahut, e pastaj, pasi e kishin kuptuar, me vetëdije e shtrembëronin atë?” (El-Bekare, 75)
Në hartën e madhe të Kur’anit, si në një hapësirë të pafundme ku çdo ajet është një vitrazh i ndritshëm, ekzistojnë pika ku drita përkulet në mënyrë të habitshme, duke shkaktuar hije të gjata dhe rreze të ndritshme. Ajeti 75 i sures El-Bekare është një pikë e tillë jo thjesht diskursive, por kryesisht estetike dhe psikologjike. Ai nuk na flet vetëm për një ngjarje historike me hebrenjtë; ai na paraqet një tableau vivant të një tragedie universale njerëzore: momentin kur njeriun e kap frika nga ajo që e ka kuptuar.
Këtu bëj një përpjekje për tu thelluar në këtë ajet si fenomen estetik, duke u zhytur në lëndën e tij gjuhësore, ritmin e tij akustik, strukturën e tij dramatike dhe hijet ekzistenciale që hedh në murin e kohës. Ajeti pretendon të tregojë se si një pasazh i shkurtër kuranor, përmes mjeshtërisë së tij të formës, ndërton një arkitekturë të tërë të mendimit dhe një estetikë të tradhtisë.
1. Kontrasti si parim krijues (Chiaroscuro Kuranore)
Estetika e këtij ajeti mbështetet në një parim themelor të artit figurativ: chiaroscuro-në, luftën dhe bashkëjetesën e dritës dhe hijes. Kjo nuk është një metaforë e thjeshtë, por struktura themelore e narativit të tij.
-Drita e pastër: Akti i dëgjimit (“jesme’ûne kelâmallâh”)
Skena fillon me një veprimtari të lartë, të pastër dhe pritëse: dëgjimi i Fjalës së Perëndisë. Në traditën islame, “Kalâmallah” (Fjala e Perëndisë) nuk është një grup frazash; është një substancë hyjnore, një energji krijuese, “Urdhri” (Kun) me të cilin u krijuan qiejt dhe toka. T’a dëgjosh atë do të thotë të ekspozohesh përpara burimit të dritës, të kuptimit dhe të gjithë realitetit. Gjuhësisht, folja jesme’ûne (ata dëgjojnë) është në formën e përcjellores, duke treguar një veprim të vazhdueshëm, të qëndrueshëm, një marrëdhënie të hapur dhe të qëndrueshme me burimin. Ky është kulmi i arritjes intelektuale dhe shpirtërore njerëzore: qenia njerëzore në gjendje pritjeje, me vesh të hapur për Absoluten. Në një kontekst estetik, ky është momenti i paprikur i harmonisë, ku subjekti dhe objekti, dëgjuesi dhe Fjala, janë në një marrëveshje të përsosur.
Menjëherë pas kësaj skene drite, ndodh tranzicioni më i tmerrshëm, i shënuar nga fjalët “thumme juharrifûnehu” (pastaj ata e shtrembërojnë atë). Lidhëza thumme (pastaj) në arabishten kur’anore nuk tregon gjithmonë një sekuencë kohore të thjeshtë, por shpesh një pasojë logjike dramatike, një kthesë në veprim. Këtu ajo funksionon si një “goditje pikseli” në peizazhin e ndritshëm. Drita nuk fiket; ajo deformohet. Bukuria nuk zhduket; ajo shndërrohet në diçka të shëmtuar. Ky kalim nga jesme’ûne në juharrifûne është thelbi i tragjedisë. Nuk është një kalim nga e vërteta në gënjeshtër, por nga e vërteta në një karikaturë të vetes së saj. Kontrasti nuk është midis diturisë dhe injorancës, por midis një diturie të qëndrueshme dhe një diturie të shtrembëruar me dashje. Estetikisht, ky chiaroscuro krijon një thellësi të jashtëzakonshme emocionale. Hijet që hedh ky kontrast nuk janë mungesë drite; ato janë forma aktive, agresive, të një dritë të shpifur.
2. Skulptura e fjalës “Tahrif” si art i falsifikimit plastik
Koncepti kyç i ajetit është “tahrif”. Për të kuptuar thellë estetikën e tij, duhet ta shohim këtë koncept jo si një metaforë abstrakte, por si një veprimtari plastike, skulpturale.
Etimologjia e fjalës “tahrif” perqendrohet ne zhvendosjen e qendres. Fjala tahrif rrjedh nga rrënja ḥ-r-f, e cila bart kuptimet e “skajit”, “kufirit”, “anës”, si dhe të “shkronjës”. Tahrif do të thotë të lëvizësh diçka nga skaji i saj i duhur, për ta zhvendosur atë nga boshti i saj origjinal, për ta anuar atë. Imagjinoni një bust të përsosur ku nje falsifikues nuk e shkatërron plotësisht; ai i ndryshon lehtësisht këndin e buzëve për ta bërë buzëqeshjen të duket ironike, i zhvendos sytë për të dhënë një shprehje të heshtur, i përkul vijën e nofullës për të futur një grimcë ashpërsie. Ai e ruan formën e përgjithshme, madje edhe mjeshtërinë e dukshme, por e bën të vërtetën të flasë një gjuhë tjetër. Ky është tahrif. Ajeti thekson se ky veprim nuk është i rastësishëm; ai kryhet “min ba’di ma ‘akaluhu” (pasi e kishin kuptuar atë). Pra, deformimi bëhet nga një dorë e shkathët, nga një intelekt i mprehtë që e njeh subjektin në detaje. Është një vepër arti të lig, një ars malefica që kërkon aftësi të larta.
Procesi i tahrifit në tekst është tregues:
1) Pranimi i plotë i informacionit (dëgjimi),
2) Procesimi i tij intelektual për ta kuptuar thelbin (të kuptuarit),
3) Zhvendosja e qëllimshme e atij kuptimi nga qendra e vet etike dhe logjike (të shtrembëruarit),
4) Mbajtja e vetëdijes për këtë veprim (“dhe ata e dinin”).
Kjo nuk është një ikje nga e vërteta, por një “rimodelim” i saj. Në artin figurativ, kjo i përgjigjet teknikës së anamorfozës, ku një imazh i shtrembëruar duket i saktë vetëm nga një kënd i caktuar i shikimit (këndi i interesit, pushtetit apo paragjykimit). Për shikuesin që nuk është në atë kënd, imazhi është monstruoz. Tahrifi është anamorfoza e së vërtetës. Ai e bën atë të shërbejë një qëllimi të veçantë, duke e lënë atë të padukshme për ata që nuk ndajnë atë këndvështrim.
3. Kompozicioni akustik — Simfonia e thyer
Kurani është, para së gjithash, një fenomen akustik, i destinuar për t’u dëgjuar. Ajeti 75 është një mini-simfoni që përçon përmes tingujve thelbin e ngjarjes që përshkruan.
Fjalët: jesme’ûne Kelâmallah. Tingujt e zbutur, të rrumbullakët: je, sme, û, ne, Ke, lâm, Allah. Dominon shkronja L (Lâm) dhe M (Mîm), shkronja që në fonetikën arabe dhe në traditën sufike mbartin një cilësi të butë, të lëngshme, qëndruese. Tingëllon si një rrjedhë e qetë uji, si një pranim i qetë.
Pastaj vjen goditja: juharrifûnahu. Këtu hyjnë në skenë shkronjat Ḥâ (ح) dhe Râ (ر). Ḥâ-ja është një bashkëtingëllore e thellë, e ashpër, që kërkon një përpjekje të veçantë të fytit për ta shqiptuar. Râ-ja është dridhëse, gjuhësore, mund të tingëllojë fort dhe energjikisht. Bashkësia ḥ-r në rrënjën e fjalës tingëllon si një gërvishtje, si një zhurmë thyerjeje. Është një ndërprerje e muzikalitetit të fillimit. Veprimi i dëgjimit ka një ritëm të hapur; veprimi i shtrembërimit ka një ritëm të mbyllur, përkulës, të kthyer mbi vetveten.
Ajeti përdorin folje në formën e përcjellores (mudāri’), e cila tregon vazhdimësi dhe përsëritshmëri. Kjo nuk është një ngjarje e vetme e shkuar, por një model i përsëritshëm në histori njerëzore: “dëgjojnë… pastaj shtrembërojnë”. Struktura është simetrike dhe fatale: Folja e parë (dëgjimi) + kuptimi + folja e dytë (shtrembërimi) + vetëdija. Kjo strukturë krijon një rrahje të parashikueshme dhe të pashmangshme, si një rrahje zemre tragjike. Peshën më të madhe e merr pjesa “ve hum ja’lemûn” (dhe ata e dinë), e cila vë një pikëfinale të ftohtë, një pikëçuditëse për dëgjuesin, duke theksuar natyrën e njohur dhe të pranuar të këtij mëkati.
4. Portreti psikologjik — Patologjia e intelektit të lartë
Pas analizës së formës, hyni në thelbin e përmbajtjes psikologjike. Ky ajet është një portret i mrekullueshëm i një patologie shpirtërore që nuk prek injorantët, por elitën.
-Qibri epistemik: Dituria që pushon së qeni shërbëtore
Problemi nuk qëndron tek mungesa e diturisë, por tek statusi që i jepet asaj. Kur dituria nuk shihet më si një amanet (depozitë e besës), një dritë për të udhëhequr, por si një milk (pronë), ajo bëhet një mjet për pushtet dhe diferencim. Tahrifi është rezultat i kësaj kthese: “Unë e kam kuptuar, prandaj e vërteta më përket mua, dhe unë kam të drejtën ta përshtas atë sipas nevojave të mia, të komunitetit tim, të epokës sime.” Ky është qibri (mendjemadhësia) në nivelin më të lartë të tij: mendjemadhësia e atij që e di. Ajeti na tregon se rreziku më i madh për integritetin e së vërtetës nuk vjen nga jashtë, nga sulmet e hapura, por nga brenda, nga trupi i saj i privilegjuar, nga ata që e kanë dëgjuar dhe e kanë kuptuar.
Ajeti paraqet një skenë dramatike të përsosur. Personazhet (“një grup prej tyre”) janë në një pozicion te privilegjuar. Ata kanë qasje në burimin kryesor (Fjalën e Perëndisë). Ata janë në një gjendje komunikimi të drejtpërdrejtë (jesme’ûne). Kulmi i dramës nuk është një vepër e jashtme, por një vendim i brendshëm. Tradhtia nuk ndodh kur ata kthejnë shpinën dhe largohen; ajo ndodh pikërisht kur ata mbeten pranë, kur vazhdojnë të “mbajnë” tekstin, por duke ia ndryshuar kuptimin. Kjo është tradhtia më fine dhe më e rrezikshme. Në teatrin grek, katarsisi vjen nga shikimi i heroit që bie për shkak të një gabimi fatal (hamartia). Këtu, hamartia është vetë intelekti, kur ai refuzon t’i nënshtrohet asaj që e kalon atë.
5. Konteksti modern — “Tahrif” në epokën e “Post-të vërtetës”
Pa humbur lidhjen me origjinën e tij, ky ajet projekton një hije të gjatë deri në ditët tona. Mund të lexohet si një parashikim fenomenologjik i epokës sonë të quajtur “Post-Truth”.
• Nga manipulimi i tekstit te manipulimi i fakteve
Nëse tahrifi klasik ishte zhvendosja e kuptimit të një teksti të shenjtë, forma e tij moderne është dekontekstualizimi dhe manipulimi i fakteve.
Mekanizmi mbetet i njëjtë:
1) Pranimi i informacionit (fakteve, të dhënave),
2) Kuptimi i tyre (analiza),
3) Zhvendosja e tyre e qëllimshme nga kuptimi i tyre i plotë dhe integruar (duke i nxjerrë nga konteksti, duke i filtruar, duke i përzier me emocione),
4) Vazhdimi i këtij procesi me vetëdije, për ti shërbyer një ideologjie, një interesi ekonomik ose një narativi te pushtetit (“dhe ata e dinë”). Fjala “faktchecking” është përpjekja jonë moderne për të kundërshtuar tahrifin, për ta rivendosur fjalën në boshtin e saj origjinal.
Propaganda moderne, posaçërisht ajo dixhitale, është arti i tahrifit në shkallë masive. Ajo nuk krijon gjithmonë lajme të rreme nga zero (shkatërrimi i plotë i skulpturës); shpesh ajo merr një fakt të vërtetë (skulpturën) dhe, përmes montazhit, këndit të kamerës, titullit emocional, e deformon atë derisa të shkaktojë një përgjigje të ndryshme emocionale. Kjo është estetika e shtrembërimit, ku e vërteta përdoret si material për të krijuar një realitet alternativ, më të përshtatshëm. Ajeti 75 na paralajmëron pikërisht kundër kësaj: kundër goditjes intelektuale kur e vërteta, pasi njihet, përshtatet në vend që të adhurohet, shfrytëzohet në vend që të nderohet.
Ajeti 75 përfundon me një pyetje retorike që rrjedh nga ky skenar i tmerrshëm: “A mos vallë shpresoni që ata t’u besojnë juve…?” Kjo pyetje nuk i është drejtuar vetem Pejgamberit dhe besimtarëve të hershëm. Është një pyetje që i drejtohet çdo gjenerate. Si të presim besnikëri dhe besim të vërtetë nga njerëz, kultura apo sisteme të cilat kanë bërë një ritual të tahrifit, të deformimit të së vërtetës pasi e kanë kuptuar atë?
Estetikisht, ky ajet na lë me një ndjenjë të thellë melankolie. Melankolia është trishtimi për diçka të bukur që është humbur, për një potencial të përsosur që është tradhtuar. Drita e Fjalës së Perëndisë, e kapur dhe e kuptuar nga mendjet njerëzore, ishte një mundësi për një harmoni të pafund. Shndërrimi i saj në një mjet manipulimi është dëshpërues.
Por, në të njëjtën kohë, ekziston një shpresë thelbësore në vetë strukturën e ajetit. Shpresa qëndron në fakti se ky proces është treguar. Drita e fjalës së Perëndisë nuk është fshehur për shkak të kësaj tradhtie; ajo vazhdon të dëgjohet në tekstin e pandryshuar të Kur’anit. Dhe, më e rëndësishmja, ky ajet vetë është një dritë që ndriçon me një qartësi të mprehtë mekanizmin e hijes. Ai na bën të ndjeshëm procesin e tahrifit, duke na mësuar ta dallojmë tingullin e vërtetë nga gërvishtja, formën e drejtë nga deformimi. Ai na thërret jo vetëm të dëgjojmë, por edhe të ruajmë integritetin e asaj që kemi dëgjuar; jo vetëm të kuptojmë, por edhe t’i përulemi asaj që kemi kuptuar; të mbajmë amanetin e së vërtetës me një ndërgjegje të pastër, duke e ditur se tradhtia më e madhe ndaj vetes sonë njerëzore nuk është të mos dijmë, por ta shtrembërojmë me dashje atë që e dimë.
Nëse do të dëshironim të zgjeronim këtë reflektim drejt filozofisë moderne, mund të shohim një dialog frytdhënës:
• Martin Heidegger dhe koncepti i Gestell-it (kornizës teknologjike) që e deformon botën në një burim të vetëm shfrytëzimi. Tahrifi mund të shihet si Gestell i fjalës shenjtë, e cila reduktohet nga një zbulesë hyjnore në një mjet për legitimizimin e forcave tokësore.
• Post-strukturalizmi (Foucault, Derrida) dhe dekonstruksioni i narativeve të pushtetit. Ajeti 75, çuditërisht, nuk është kundër “lekturës” apo interpretimit. Ai e denoncon interpretimin manipulativ, atë që “e zhvendos” kuptimin me qëllime të fshehta, duke e ruajtur fasadën e autoritetit të tekstit. Është një paralajmërim kundër abuzimit të lejes hermeneutike.
• Psikoanaliza do të shihte në tahrif një mekanizëm mbrojtës të egos, një përpjekje për ta përshtatur Realin (Real-in lakanian, të papërballueshëm) me kufijtë e Imagjinates dhe Simbolikes.
Ky ajet i shkurte mbetet, pra, një univers i hapur. Ai është një monument i artit të fjalës se shenjtë, një studim klinik i psikologjisë njerëzore dhe një paralajmërim i përhershëm. Në botën tonë të mbingarkuar me informacione dhe dezinformacione, vazhdimisht të ekspozuar ndaj tahrifit në shkallë industriale, dëgjimi i këtij ajeti nuk është vetëm një akt fetar, por një ushtrim i domosdoshëm në integritetin intelektual dhe shpirtëror. Ai na kujton se bukuria e së vërtetës është e brishtë, dhe se roli ynë më i lartë si njerëz nuk është ta zotërojmë atë, por ti shërbejmë dhe ta mbrojmë atë nga deformimet e mendjes sonë.
