Azir Aliu – Ministër i Shëndetësisë
Maqedonia ka kaluar nëpër disa ngjarje tragjike që na e përsërisin të njëjtin mësim, çdo herë në mënyrën më të vështirë: kur ndodh një aksident me shumë të lënduar, sistemi shëndetësor duhet të reagojë shpejt, i organizuar dhe i koordinuar, pa marrë parasysh se ku ka ndodhur aksidenti dhe sa “i papritur” ka qenë. Aksidenti i autobusit në Laskarci, zjarri në spitalin modular në Tetovë dhe rasti i fundit me zjarrin në diskotekën “Puls” në Koçan nuk janë vetëm tragjedi të ndryshme me numër të madh të lënduarish dhe viktimash –ato janë i njëjti lloj tronditjeje për sistemin. Në një periudhë të shkurtër kohe krijuan një përqendrim hapësinor të nevojave: shumë të lënduar në një vend, mbingarkim të menjëhershëm të shërbimeve emergjente, nevojë për triazh të shpejtë, transport dhe trajtim spitalor, si dhe nevojë që të gjitha institucionet të punojnë në harmoni si pjesë e një rrjeti funksional. Në ato minuta dhe orë, nuk mjaftojnë vetëm përkushtimi dhe profesionalizmi i njerëzve; duhen edhe standarde, protokolle dhe kapacitete që janë të gatshme për “goditjen e parë”.
Nuk lë hapësirë për dyshim në sakrificën dhe profesionalizmin e mjekëve, infermierëve dhe të gjitha shërbimeve të tjera që reaguan në këto ngjarje tragjike – ata e bartën peshën e shtetit mbi shpinë. Por pikërisht për shkak të tyre, detyrimi ynë është të ndërtojmë një sistem që u jep edhe më shumë mbështetje: të vendosim një mekanizëm të strukturuar për shpërndarjen e shpejtë të resurseve, me role të përcaktuara saktësisht, protokolle të unifikuara dhe logjistikë që aktivizohet sipas procedurave të standardizuara.
Si ministër, e shoh shëndetësinë si një sistem kompleks me resurse të kufizuara, i cili duhet të funksionojë edhe kur kushtet janë më të këqijat. Në krizë, rreziku më i madh nuk është vetëm mungesa e resurseve, por humbja e kohës për shkak të procedurave të paqarta, koordinimit të dobët dhe vijave të pasakta të përgjegjësisë. Prandaj sot, kur flasim për krijimin e një Emergency Medical Team (EMT) kombëtar Tip 1, nuk flasim për simbolikë, por për një instrument praktik të sigurisë shëndetësore.
EMT Tip 1 është një kapacitet i përcaktuar institucionalisht, i karakterizuar nga një ekip i standardizuar dhe i licencuar, i harmonizuar me kriteret e Organizatës Botërore të Shëndetësisë, që ofron shërbime ambulatore me kapacitet të lartë ditor, vendoset shpejt dhe është i vetëqëndrueshëm. Roli i tij është të marrë përsipër vijën e parë të kujdesit ambulator në momentet kur shërbimet ekzistuese janë të mbingarkuara: të kryejë triazh, të sigurojë trajtim urgjent ambulator, të stabilizojë pacientët dhe të vendosë rrugët e referimit drejt spitaleve dhe klinikave. Është një ekip që funksionon sipas standardeve dhe metodave të punës të përcaktuara rreptësisht, me pajisje, logjistikë, rregulla sigurie, disiplinë raportimi dhe komunikim me segmentet e tjera të sistemit.
Është e rëndësishme të jemi të saktë se ku reagon një ekip i tillë. EMT Tip 1 është paraparë për kriza që ndodhin papritur dhe karakterizohen nga numër i rritur i të lënduarve ose pacientëve në një periudhë të shkurtër: zjarre në hapësira të mbyllura, shpërthime dhe aksidente industriale, shembje objektesh, aksidente masive trafiku dhe katastrofa transporti, tërmete, përmbytje dhe zjarre të mëdha – situata në të cilat brenda pak minutash dhe/ose orësh paraqitet një nevojë e përqendruar për kujdes urgjent ambulator dhe triazh në terren, me referim të koordinuar drejt rrjetit spitalor.
Në Maqedoni, procesi për vendosjen dhe licencimin e një EMT Tip 1 kombëtar ka filluar dhe është në zhvillim. Kjo do të thotë se nuk jemi më në fazën e njoftimeve deklarative, por në fazën e ndërtimit të sistemit. Po vendosim kornizë ligjore dhe institucionale, po harmonizohemi me standardet ndërkombëtare, po identifikojmë kuadrin, pajisjet dhe infrastrukturën, po hartojmë procedura standarde operative, po zhvillojmë trajnime dhe ushtrime simuluese, po kryejmë verifikim në terren dhe licencim. Bëhet fjalë për një proces që kërkon durim dhe disiplinë, sepse nuk po bëjmë diçka që duhet të duket mirë në fotografi, por diçka që duhet të funksionojë në kushtet më të vështira.
Nuanca politike dhe sistemore që po vendosim është shprehje e pjekurisë së shtetit, sepse në një fatkeqësi qytetarët nuk pyesin kush është në pushtet – pyesin a ka rregull, a ka plan, a e sheh dikush situatën “nga lart” dhe a mund ta përballojë sistemi. Gatishmëria e sistemit shëndetësor që po e forcojmë përmes vendosjes së EMT Tip 1 e ul faktor-in e rastësisë në përgjigjen institucionale në momente të tilla krize.
Në konceptin EMT ka një logjikë inxhinierike: vendosja e pikave të qarta të kontaktit mes shërbimeve, minimizimi i “pikave të dobëta” në koordinim, zgjidhje rezervë aty ku koha është më kritike dhe disiplinë në protokollet për triazh dhe lëndime masive. Nëse në informatikë çdo sistem duhet të ketë gjurmim dhe regjistra për të marrë vendime të sakta, në shëndetësinë e krizës duhet të kemi të dhëna operative që kursejnë kohë: identifikim unik të pacientëve, rrjedhë të qartë referimi dhe një set minimal informacioni që u ndihmon koordinatorëve të shpërndajnë ngarkesën midis situatës në terren dhe spitaleve.
Por efekti më i rëndësishëm i vendosjes së EMT Tip 1 kombëtar nuk përfundon me vetë aktin e ndërhyrjes. Këto ekipe do të jenë edhe bartës të dijes që do të transferohet në sistemin e Ndihmës së Shpejtë në të gjithë vendin. Nuk ka kapital më të madh se praktika që shndërrohet në standard: trajnime, ushtrime simuluese, protokolle të harmonizuara, rutina të përbashkëta komunikimi, analizë pas ngjarjes së krizës dhe korrigjim i dobësive. Në këtë mënyrë, fillojmë të ndërtojmë një kulturë gatishmërie – jo si shprehje frike nga e ardhmja, por si forcim i sigurisë profesionale të shëndetësisë se dimë çfarë po bëjmë.
Ka edhe një dimension tjetër të këtij koncepti që dua ta theksoj: zhvillimin e rolit solidar të sistemit shëndetësor. Kur të ndërtojmë një kapacitet kombëtar sipas standardeve ndërkombëtare, Maqedonia jo vetëm që do të jetë më e sigurt brenda vendit, por do të mund të ndihmojë edhe jashtë kur një shtet i rajonit apo më gjerë ka nevojë. Kjo nuk është çështje prestigji, por përgjegjësie dhe përkatësie në rrethin e vendeve që ndërtojnë kapacitete për gatishmëri të përbashkët për t’u përgjigjur krizave me numër të madh të lënduarish.
Në fund, kjo temë është politike pikërisht sepse është sistemore. Sistemi nuk krijohet me një vendim dhe një deklaratë, por me vazhdimësi në vendosjen e standardeve, protokolleve, pajisjeve, logjistikës, trajnimeve, ushtrimeve, koordinimit ndërinstitucional dhe një proces serioz licencimi. Qëllimi im si ministër i shëndetësisë është të ndërtojmë një kapacitet që në moment fatkeqësie do ta kthejë frikën në rregull institucional, pasigurinë në përgjigje të organizuar, dhe tragjedinë në mësim që krijon një sistem më të fortë.
Minutat në krizë janë provimi më i rreptë i shtetit dhe i gatishmërisë së sistemit të tij shëndetësor për të reaguar. Prandaj sot po e udhëheqim intensivisht procesin e vendosjes së EMT Tip 1 me saktësi inxhinierike, kujdes njerëzor dhe përgjegjësi politike, që të mos e lëmë fatin e qytetarëve në dorë të rastësisë, por në duart e një sistemi që di të reagojë kur është më e nevojshme.
