( Një analizë historiko-ekonomike krahasuese – Perandoria Romake , Osmane, Ruse, Britanike dhe Shtetet e Bashkuara)
Ali Maksuti
Studimi i rënies së perandorive ka qenë një temë qendrore në historiografinë ekonomike dhe politike. Ndryshe nga narrativat popullore që e shohin kolapsin si ngjarje të menjëhershme, literatura akademike e koncepton atë si proces gradual, strukturor dhe të parashikueshëm. Duke analizuar rënien e perandorive përmes një modeli ciklik dhe duke u mbështetur në teoritë e Fernand Braudel, Giovanni Arrighi, Joseph Tainter dhe Immanuel Wallerstein. Në mënyrë krahasuese edhe kur parashtrohet analizat krahasuese duke filluar nga Perandoria Romake, Osmane, Ruse, Britanike dhe Shtetet e Bashkuara të Amerikës, me fokus të veçantë në rolin e monedhës, borxhit, shtrirjes gjeopolitike dhe krizave të brendshme, dalim në përfundim se sistemet kanë ndryshuar dhe rënuar nga monedha e ketyre perandorive për periudha të caktuara, jo brenda natës. Fernand Braudel argumenton se strukturat afatgjata ekonomike “longue durée” janë më vendimtare se ngjarjet politike të izoluara. Në këtë kuptim, perandoritë nuk bien për shkak të një lufte apo krize të vetme, por për shkak të konsumimit gradual të themeleve të tyre ekonomike dhe institucionale. Giovanni Arrighi, në veprën The Long Twentieth Century, përshkruan ciklet hegjemone si faza të alternuara të: gjerimit material (prodhim dhe tregti), zgjerimit financiar (borxh, spekulim) dhe krizës dhe zhvendosjes së qendrës së pushtetit.
Ky model është i aplikueshëm në mënyrë të qartë për perandoritë historike dhe për hegjemoninë amerikane. Sipas Arrighi-t dhe Wallerstein-it, kontrolli mbi monedhën dominuese globale është një element kyç i hegjemisë. Denarius romak, paundi britanik dhe dollari amerikan shërbyen jo vetëm si mjete këmbimi, por si instrumente pushteti strukturor apo sistemit financiar. Për dallim nga këta të parat, Perandoria Osmane dhe ajo Ruse, ndonëse nuk arritën hegjemoni monetare globale, u përpoqën të stabilizonin pushtetin përmes reformave monetare. Megjithatë, mungesa e produktivitetit industrial dhe presioni i jashtëm kufizuan suksesin e tyre.
Shkëputja e dollarit nga ari në vitin 1971 shënon në periudhën e Niksonit, sipas shumë ekonomistëve kritikë, kalimin e SHBA-së nga faza e zgjerimit material në atë financiar, një fazë tipike e fillimit të rënies hegjemone. Joseph Tainter, në The Collapse of Complex Societies, argumenton se shoqëritë komplekse bien kur kostot e ruajtjes së kompleksitetit tejkalojnë përfitimet. Ky parim vlen veçanërisht për perandoritë. Për shembull, Perandoria Romake u shtri përtej kapaciteteve të saj administrative, kostot administrative i kushtuan në fillimin e rënies së saj dhe nëpërmjet luftërave civile kjo perandori u rënua. Perandoria Osmane u bë gjithnjë e më e vështirë për t’u qeverisur në një territor multietnik, zgjerim teritoral me kosto të lartë, kurse produktivitet të ulët. Rusia cariste vuante nga një hapësirë gjeografike e pakontrollueshme, ku kostoja ishte më e lartë se produktiviteti dhe filloi të rritet borxhi brenda saj. Dhe tani SHBA mban një rrjet global ushtarak me kosto jashtëzakonisht të lartë, prandaj edhe vendimet e fundit të Donald Trump, për tu larguar nga organizatat e OKB-së , tërheqja nga vende të ndryhsme ushtarake, ndërhyrja në shtete si Venezuela dhe Irani, janë hapat që ndjek për të ulë kostot administrative dhe ushtarake, dhe të rris produktivitetin dhe nëpërmjet kësaj të hyrat dhe në të njejtën kohë të mbajë primatin në funksionimin aktual financiar global, me dollarin. Por, në përgjithësi në çdo rast, edhe të perandorive shtrirja e tepruar çoi në presion fiskal dhe institucional, që po e ndjek edhe SHBA-në, por që vendimet e parakohshme mund të shtyn ndryshimin strukturor global, sepse kalimi nga ekonomi prodhuese në ekonomi të bazuar mbi borxh dhe financa është një tregues kyç i fazës së vonshme perandorake. Dhe kur shikojmë që Perandoria Osmane, në shekullin XIX, u bë praktikisht e varur nga huatë europiane. Rusia cariste financoi industrializimin përmes borxhit të jashtëm, duke rritur ndjeshëm vulnerabilitetin fiskal. Në rastin amerikan, rritja eksponenciale e borxhit publik dhe deficiteve kronike përfaqëson atë që Arrighi e përshkruan si “dominim financiar pa bazë prodhuese”. Dhe në këtë rast zhvlerësimi i monedhës është një strategji e përsëritur historikisht për të menaxhuar krizat fiskale. Perandoria Romake uli përmbajtjen e metaleve të çmuara në monedha, Perandoria Osmane pësoi inflacion të vazhdueshëm për shkak të reformave monetare të pasuksesshme, Rusia u përball me hiperinflacion gjatë periudhave të destabilitetit dhe SHBA përdor politika monetare ekspansive përmes bankës qendrore. Edhe pse mjetet janë të ndryshme, pasojat sociale janë të ngjashme: ulje e fuqisë blerëse dhe rritje e pabarazisë.
Wallerstein thekson se krizat sistemike shoqërohen gjithmonë me polarizim të brendshëm. Historikisht, perandoritë në rënie përjetojnë rritje të konfliktit social, delegjitimim të elitave dhe fragmentim politik. Dhe për këtë arsye dhe faktorë periferik Perandoria Romake u shkatërrua nga luftërat civile, Perandoria Osmane nga nacionalizmat, Rusia nga revolucioni, ndërsa SHBA përballet me polarizim ekstrem politik dhe institucional, me kosto të lartë. Në fazën e fundit të ciklit hegjemone, aktorët ekonomikë kërkojnë alternativa. Historikisht, ari ka shërbyer si mjet ruajtjeje vlere. Në epokën moderne, shfaqen forma të reja diversifikimi monetar dhe financiar, duke reflektuar dobësimin gradual të qendrës dominuese.
Analiza historike dhe teorike tregon se rënia e perandorive është një proces strukturor, jo një aksident historik. Shtetet e Bashkuara nuk përjashtohen nga ky model, por përfaqësojnë një variant bashkëkohor të një cikli të vëzhguar vazhdimisht në histori. Ndryshimi qëndron në mjetet teknologjike dhe financiare, jo në logjikën themelore të sistemit. Në mënyrë indirekte dhe strukturore veprimet e SHBA-së ndaj Venezuelës dhe Iranit lidhen me ruajtjen e rolit të dollarit në sistemin financiar global, ndryshe, kjo shpjegohet më mirë si mbrojtje e hegjemisë financiare dhe gjeopolitike amerikane, ku dollari është instrument qendror në këtë sistem. Edhe sipas Arrighi, Eichengreen dhe Wallerstein, fuqia e SHBA-së mbështetet në tre elemente: kontrollin e sistemit financiar global, statusin e dollarit si monedhë rezervë dhe aftësinë për të sanksionuar dhe përjashtuar aktorë nga ky sistem. Kjo do të thotë, kush kontrollon aksesin në dollar, kontrollon tregtinë globale. Dollari amerikan përbën bazën e sistemit financiar ndërkombëtar përmes tre mekanizmave kryesorë dhe jo vetëm: dominimit në tregtinë globale të mallrave strategjike, veçanërisht naftës, rolit qendror në rezervat valutore të bankave qendrore dhe kontrollit të infrastrukturës financiare (sistemi bankar ndërkombëtar, SWIFT, tregjet e kapitalit). Ky konfigurim krijon një kërkesë strukturore për dollarin, duke i lejuar SHBA-së të financojë deficite të mëdha me kosto relativisht të ulët. Çdo përpjekje për të zhvilluar tregti të energjisë jashtë këtij sistemi përbën, në terma ekonomikë, një sfidë ndaj kësaj arkitekture. Nga perspektiva ekonomike, rëndësia e Venezuelës dhe Iranit nuk qëndron vetëm në aspektin politik, por në faktin se të dy vendet janë eksportues strategjikë të energjisë.
Venezuela zotëron rezervat më të mëdha të provuara të naftës në botë dhe ka tentuar të realizojë transaksione energjetike përmes monedhave alternative, marrëveshjeve barter dhe instrumenteve jashtë sistemit të dollarit. Në mënyrë të ngjashme, Irani ka eksploruar përdorimin e monedhave lokale, arit dhe marrëveshjeve dypalëshe për shitjen e naftës, duke reduktuar ekspozimin ndaj dollarit. Në terma ekonomikë, këto strategji përfaqësojnë një tentativë për të ulur kërkesën globale për dollar, duke minuar indirekt një nga shtyllat kryesore të hegjemisë financiare amerikane. Sanksionet ndaj Venezuelës dhe Iranit kanë qenë kryesisht financiare dhe monetare në natyrë, duke përfshirë – kufizimin e aksesit në tregjet ndërkombëtare të kapitalit, përjashtimin nga sistemi SWIFT dhe ndalimin e transaksioneve në dollar përmes institucioneve amerikane. Nga pikëpamja ekonomike, këto masa funksionojnë si mekanizma disiplinues, duke rritur ndjeshëm kostot e përdorimit të sistemeve alternative monetare. Ato sinjalizojnë për aktorët e tjerë ndërkombëtarë se largimi nga sistemi i dollarit shoqërohet me penalitete të konsiderueshme ekonomike. Në afat të shkurtër, sanksionet kontribuojnë në forcimin relativ të dollarit përmes rritjes së kërkesës për dollar si “aset i sigurt”, frikësimit të aktorëve ekonomikë nga përdorimi i monedhave alternative si dhe përqendrimit të kapitalit global në tregjet amerikane. Kjo dinamikë ndihmon SHBA-në të ruajë aftësinë për të financuar borxhin publik dhe deficitet tregtare pa presion të menjëhershëm inflacionist. Megjithatë, nga perspektiva e ekonomisë politike ndërkombëtare, përdorimi i tepruar i sanksioneve krijon efekte të kundërta në afat të gjatë. Vendet e prekura dhe partnerët e tyre ekonomikë nxisin zhvillimin e sistemeve alternative të pagesave, marrëveshjeve tregtare jashtë dollarit, dhe rritjes së rezervave në ar dhe asete të tjera reale ( BRICS ) etj. Ky proces çon drejt fragmentimit gradual të sistemit monetar global, duke reduktuar rolin unik të dollarit. Në terma strukturorë, kjo përputhet me fazën e vonshme të ciklit hegjemone financiar, ku ruajtja e dominimit bëhet gjithnjë e më e kushtueshme. Nga këndvështrimi strikt ekonomik, veprimet e SHBA-së ndaj Venezuelës dhe Iranit mund të interpretohen si përpjekje për të ruajtur stabilitetin e një sistemi financiar që i garanton avantazhe strukturore. Megjithatë, ndërsa këto masa forcojnë dollarin në afat të shkurtër, ato njëkohësisht përshpejtojnë kërkimin e alternativave monetare në nivel global. Si rrjedhojë, sanksionet financiare nuk përbëjnë një zgjidhje afatgjatë për ruajtjen e hegjemisë monetare, por më tepër një mekanizëm menaxhimi të përkohshëm të një sistemi që po hyn në fazë transformimi strukturor.
