Kur flasim për transformimin urban të Tiranës, është e pamundur të mos e vëmë re ndikimin e thellë të arkitekturës italiane, e cila ka lënë një gjurmë të pashlyeshme në qytet.
Në periudhën midis viteve 1930 dhe 1940, vizioni italian i arkitektit Gherardo Bosio shënoi një epokë të re për kryeqytetin shqiptar, duke i dhënë atij një formë dhe dinjitet të ri.
Gherardo Bosio, si arkitekt dhe urbanist, luajti një rol kyç në transformimin e Tiranës gjatë viteve 1939-1941.
Ai nuk u angazhua vetëm në një projekt estetik, por në një manifestim të fuqisë së Perandorisë Italiane, duke përdorur racionalizmin arkitekturor për të ushtruar autoritetin mbi pronat dhe shpronësimet.
Si drejtues i Zyrës Qendrore të Strehimit dhe Urbanistikës, Bosio kishte mundësinë të anashkalonte procedurat burokratike dhe të realizonte një plan ambicioz për qytetin.
Për të zëvendësuar strukturën osmane, Bosio krijoi një rrjet urban të bazuar në një aks qendror, ku Bulevardi “Dëshmorët e Kombit” shërbeu si shtylla kurrizore e planit urbanistik.
Ky bulevard, i njohur fillimisht si Avenitë e Perandorisë, u lidh me Sheshin “Nënë Tereza”, që përbënte pikën jugore të këtij aksi.
Bosio, megjithatë, nuk e fshiu të kaluarën, por integroi elemente nga projektet e mëparshme, duke krijuar një harmoni mes stilit të ri dhe atij të vjetër.
Vizioni i Bosio-s u konkretizua përmes ndërtimit të strukturave ikonike, si Casa del Fascio, e cila tani është Universiteti i Tiranës, dhe Pallati i Brigadave, i ndërtuar mbi bazamentet e një projekti të mëparshëm.
Këto ndërtesa jo vetëm që shërbejnë si pika referimi për qytetin, por gjithashtu pasqyrojnë stilin modernist të kohës, duke i dhënë Tiranës një identitet të ri.
Pas vdekjes së Bosio-s në prill 1941, drejtimi i zyrës kaloi te Ferdinando Poggi, i cili vazhdoi të mbikëqyrte zbatimin e planit urban.
Zyra e Bosio-s gjithashtu hartoi rregulloren e parë moderne të ndërtimit në vitin 1940, e cila vendosi rregulla të rrepta për ndërtimin dhe përdorimin e materialeve vendase, duke krijuar një rrjet të integruar të ujësjellësit dhe kanalizimeve.
Qyteti u ndanë në zona klasore, me pjesën jugore të rezervuar për vilat e borgjezisë, ndërsa veriu dhe perëndimi u caktuan për punëtorët.
Kjo ndarje e krijoi një strukturë të re sociale, e cila do të ndikonte në zhvillimin e mëtejshëm të Tiranës.
Lagjet si Villaggio Littorio dhe Tirana e Re u ndërtuan me një plan të qartë, duke evoluar nga apartamentet e vogla në blloqe kolektive më të mëdha.
Pas vitit 1944, regjimi komunist i Enver Hoxhës ndryshoi rrënjësisht konceptin urban, duke shtetëzuar vilat e elitës dhe duke zëvendësuar projektimet me blloqe të parafabrikuara.
Kjo periudhë solli një kaos urban, ku ndërhyrjet e paplanifikuara shkatërruan shumë nga strukturat e ndërtuara më parë.
Megjithatë, projekti i Bosio-s dhe Poggi-t mbetet një dëshmi e kujdesit për proporcionalitetin dhe dinjitetin e hapësirës publike.
Trashëgimia e tyre urbanistike sfidon kohën dhe tregon se si u hodhën themelet e Tiranës moderne, duke lënë pas një ndikim të thellë në identitetin e qytetit.
[[M1]]
[[M2]]
[[M3]]
