Azir Aliu
Ekzistojnë situata në shëndetësi që në shikim të parë duken si një “bezdi e vogël” me të cilën qytetarët janë mësuar, por që në thelb janë shprehje e gabimeve të mëdha sistemike. Njëra prej tyre është kur pacienti, pas kryerjes së një incizimi radiologjik, del nga spitali me një CD në dorë dhe shndërrohet në korrier të diagnozës së vet. Kjo CD duhet të arrijë te mjeku amë ose te një specialist. Më pas, për arsye teknike, mund të mos hapet, e ndonjëherë edhe të humbasë. Dhe në momentet më të këqija – kur koha është faktor vendimtar për diagnozën dhe ka rëndësi jetike për rrjedhën e mëtejshme të mjekimit – incizimi radiologjik duhet të bëhet sërish. Qytetari, si përdorues i shërbimeve shëndetësore, rikthehet edhe një herë në pikën zero të këtij rrethi institucional. Në vitin 2026, ky model nuk mund të quhet më “i vjetruar”, sepse në thelb është i padrejtë.
Për këtë arsye, si ministër i Shëndetësisë, po flas gjithnjë e më shpesh për PACS (Picture Archiving and Communication System – Sistemi për Arkivimin dhe Komunikimin e Imazheve) si një infrastrukturë që mundëson arkivimin digjital dhe shpërndarjen e sigurt të incizimeve radiologjike. Ky sistem, në kombinim me RIS (Radiology Information System – Sistemi Informativ Radiologjik), mundëson një rrjedhë të plotë pune në radiologji – nga ajo çfarë është incizuar dhe kur, deri te vendndodhja e incizimit, kush e ka shqyrtuar, kush ka përgatitur raportin dhe si lëviz rasti nëpër sistem. Në praktikë, kjo do të thotë një rregull i thjeshtë: incizimi nuk do të udhëtojë më me pacientin, por do të arrijë te mjeku, pra aty ku duhet.
Koncepti tashmë është plotësisht i zhvilluar dhe rruga është e qartë – një PACS/RIS qendror kombëtar për institucionet publike shëndetësore, me arkivë qendrore dhe arkivë rezervë, me lokacion qendror në Shkup dhe lidhje të standardizuar të të gjitha institucioneve publike shëndetësore. Nuk do të ketë improvizime – sistemi do të funksionojë mbi standarde universale mjekësore. Që në fillim do të udhëhiqemi nga parimet vendor-neutral (VNA): të dhënat të jenë të transferueshme, në formate standarde dhe me mekanizma të qartë daljeje, në mënyrë që sistemi të mbetet infrastrukturë publike dhe jo varësi nga një teknologji apo një furnizues i vetëm. Për shkëmbimin dhe shqyrtimin e imazheve radiologjike, sistemi do të mbështesë DICOM dhe DICOMweb, ndërsa për ndarjen e sigurt ndërinstitucionale do të bazohet në profilet IHE. Duke vendosur në nivel sistemik shmangien e zgjidhjeve të mbyllura individuale, do të arrihet interoperabiliteti i domosdoshëm institucional. Nga perspektiva teknike, kjo është e njëjtë me ndërtimin e një rrjeti rrugor shtetëror – nuk ndërtohet për një rrugë të vetme, por për një rrjet të shpërndarë që duhet të jetë i sigurt, i parashikueshëm dhe i qëndrueshëm.
Kur flasim për digjitalizim, ekziston një rregull themelor: nëse sistemet nuk lidhen përmes standardeve dhe nuk “bisedojnë” me njëri-tjetrin, përfundojmë në kaos digjital. Prandaj, PACS duhet të jetë pjesë e një ekosistemi më të gjerë të e-shëndetësisë dhe jo një ishull i izoluar. Integrimi me ekosistemin kombëtar të e-shëndetësisë do të realizohet përmes HL7 FHIR, në mënyrë që sistemet të komunikojnë realisht përmes standardeve – nga referimi dhe raporti, deri te shpërndarja e sigurt dhe e strukturuar e informacionit klinik. Ky është parakusht për një rrjedhë efikase të pacientëve, më pak procedura të përsëritura dhe planifikim më të mirë. Kjo nënkupton edhe vendosjen e disiplinës institucionale me rregulla të qarta të aksesit, të bazuara në parimet zero-trust: akses sipas roleve, autentikim i detyrueshëm shumëfaktorësh (MFA), segmentim i sistemit dhe gjurmë e plotë auditimi për çdo akses dhe ndryshim, si dhe masa të qarta sigurie, kopje rezervë dhe afate të përcaktuara për mirëmbajtje dhe reagim.
Përfitimi më i madh për qytetarët është se koha kthehet aty ku duhet – në mjekim, e jo në bartjen e dokumenteve dhe incizimeve. Me një arkivë të centralizuar, zvogëlohen incizimet e përsëritura që sot ndodhin sepse incizimi paraprak nuk është i disponueshëm, nuk hapet ose nuk gjendet. Kur incizimi është i qasshëm menjëherë, shkurtohet rruga drejt diagnozës. Dhe kur diagnoza vjen më shpejt, zvogëlohet edhe rreziku që rasti të “humbasë” mes institucioneve dhe sporteleve.
Imagjinoni një situatë kritike me dyshim për goditje në tru, traumë të rëndë apo gjendje akute që kërkon interpretim të shpejtë të incizimit radiologjik dhe koordinim të disa ekipeve. Në këto momente, çdo minutë ka peshë shëndetësore për pacientin. Nëse incizimi është në një disk në dorën e një familjari, sistemi mbështetet në rastësi. Nëse incizimi është i arkivuar në PACS kombëtar, sistemi mbështetet në organizim. Ky dallim nuk është filozofik – është klinik. Prandaj, PACS është pjesë e sigurisë së pacientit, e jo thjesht e “kompjuterizimit”.
Përfitimi i dytë i madh për sistemin shëndetësor është barazia. Sot, cilësia e shërbimit shpesh varet nga fakti nëse në qytetin tënd ka mjaft radiologë, nëse ka ndërrim pune, nëse ka specialist për një fushë të caktuar apo kapacitet për të reaguar me kohë. Me teleradiologjinë, me mendimin e dytë dhe me qasjen digjitale, ekspertiza mund të lëvizë pa pasur nevojë që pacienti të udhëtojë. Kjo është veçanërisht e rëndësishme për mjediset më të vogla, por edhe për lehtësimin e qendrave të mëdha, ku sot gjithçka është e përqendruar në një vend, siç është rasti me Qendrën Klinike në Shkup.
Përfitimi i tretë është menaxhimi. Një PACS kombëtar mundëson të dhëna reale: sa ekzaminime kryhen, ku ka ngushtica, cilat aparatura janë të mbingarkuara, cilat burime nuk shfrytëzohen mjaftueshëm, si të organizohen ndërrimet dhe ku të investohet më parë. Këto janë të dhëna për politika shëndetësore të bazuara në fakte, jo në supozime.
Përfitimi i katërt është integriteti. Kur sistemi ka akses të përcaktuar sipas roleve, evidencë se kush ka parë apo ndryshuar çfarë, ruajtje të të dhënave origjinale mjekësore dhe kontroll të procesit, krijohet një gjurmë që nuk mund të manipulohet lehtë. Në një sistem që përdor fonde publike dhe është i ekspozuar ndaj presioneve dhe dobësive njerëzore, gjurma digjitale është mbrojtje e interesit publik. E interesi publik në shëndetësi është gjithmonë i njëjtë – pacienti të marrë shërbimin e duhur, në kohë, pa procedura të panevojshme dhe pa dyshime.
Ekziston edhe një dimension tjetër, shpesh i anashkaluar – njerëzit në sistem. Radiologët, teknikët, infermierët dhe stafi administrativ nuk janë burim i harxhueshëm. Nëse duam t’i mbajmë dhe t’ua lehtësojmë punën, duhet t’u ofrojmë mjete që kursejnë kohë dhe energji. Kur procesi i punës është i rregulluar digjitalisht, zvogëlohen edhe telefonatat me pyetjen “Ku është incizimi?”, keqkuptimet dhe presionet gjatë kryerjes së detyrave. Kjo qasje përfaqëson edhe një formë të respektit profesional institucional.
Një nga prioritetet e mia kryesore është që sistemi shëndetësor të arrijë në një pikë ku pacienti të mos pyesë më nëse incizimi “do të gjendet”, por të dijë se sistemi e ruan, e mbron dhe e dërgon aty ku duhet. Incizimi nuk është suvenir në disk – është dëshmi mjekësore që duhet të jetë e disponueshme pikërisht kur nevojitet më shumë. Nëse duam shëndetësi të drejtë, duhet të ndërtojmë infrastrukturë të drejtë.
